Լավն է այն ֆիլմը, որը ոչ թե թելադրում է հանդիսատեսին, այլ մտածել է տալիս. Գարեգին Զաքոյան

Կինոռեժիսոր Գարեգին Զաքոյանն իրեն փնտրել է արվեստի տարբեր բնագավառներում, սակայն երկարուձիգ ճանապարհը նրան ի վերջո բերել է դեպի կինո, կինոգիտություն։ Զաքոյանը, հավատարիմ մնալով վավերագրական կինոյին, որի միջոցով բարձրաձայնում է հասարակության տարբեր խավերին հուզող հարցեր, հրապարակել է կինոյի պատմությանը և տեսությանը նվիրված բազմաթիվ հոդվածներ, որոնց մի մասը թարգմանվել ու լույս է տեսել աշխարհի տարբեր երկրներում, հրատարակել հայկական կինոն հանրահռչակող մի շարք կարևորագույն գրքեր և բազում անգամներ անդրադարձել է Սերգեյ Փարաջանովին, նրա կինոյի յուրահատկություններին։

«Արմենպրես»-ի թղթակցի հետ զրույցում Զաքոյանը ցավով է նշում, որ այսօր մեր կինոն կորցրել է իր դեմքը՝ չնայած քիչ չեն հեղինակային կինո ստեղծող տաղանդավոր մարդիկ։ Կարծում է՝ յուրաքանչյուր արվեստագետ պետք է նոր բան հորինի, չփորձի նմանվել մյուսներին և ստեղծի իր ուրույն կինոաշխարհը։

-Երբ ծանոթանում էի Ձեր կենսագրությանը, տեղեկացա, որ նկարել եք, բանաստեղծություններ գրել, հետո՝ բանասիրություն, իսկ ինչպե՞ս մուտք գործեցիք կինոարվեստ։

-Ինձ համար դա շատ բնական է. ոչ մի տարօրինակ բան չեմ տեսնում, որովհետև արվեստի բոլոր տեսակները, ձևերը միևնույն լեզվի դիալեկտներ են։ Տարբերություն կա, բայց խորքում, էությամբ նույնն են, այսինքն՝ կերպարների միջոցով աշխարհը տեսնել ու բացատրել այն ոչ թե գիտական, տրամաբանական ճանապարհով, այլ՝ կերպարների միջոցով, տեսնել այն, ինչն ավտոմատիզացված մեր ընկալումը թույլ չի տալիս։ Ինչո՞ւ է նկարիչը նատյուրմորտ նկարում։ Մարտիրոս Սարյանը մրգերը շարում է ու նկարում։ Այդպես նա նոր կյանք է տալիս մրգին, մեզ ստիպում է նայել, զմայլվել, ամբողջ կյանքի կոնտեքստից առանձնացնում է այն ու նոր բան է ստեղծում։ Մի ձևից մյուսին անցնելը  բնական է։ Շատ պոետներ նկարել են, կինոռեժիսորներ նկարել են, ոմանք անգամ երաժշտություն են գրել, օրինակ՝ Չարլի Չապլինը, սցենարներ են գրել, օրինակ՝ Սերգեյ Փարաջանովը, որի սցենարները բանաստեղծություններ են, բայց կան սպեցիֆիկ բաներ, որ կապված են մարդու կառուցվածքի, ֆիզիոլոգիայի հետ։ Եթե լավ լսողություն չունենաս, կոմպոզիտոր չես կարող լինել, կարող ես զգալ, վերապրել, բայց չես կարող դա արտահայտել։ Այդ ամենի խորքում կերպարային մտածողությունն է։

-Կարո՞ղ ենք ասել՝ Ձեր կերպարային մտածողության դրսևորմանն օգնել է նաև կինոգիտությունը։

-Կինոգետը ոչ թե կերպարներով մտածող է, այլ՝ հասկացություններով։ Նա պարտավոր է լինել տրամաբանության մեջ, ուստի ինչքան էլ կինոգետը կարողանա լավ նկարագրել ֆիլմը կամ ֆիլմերի մեջ միացությունը՝ հայկական կինո, ֆրանսիական նոր ալիք և այլն, բոլորովին այլ բան կստացվի։ Եթե կերպարներով մտածես, գրող կդառնաս, ոչ թե կինոգետ։ Պոետն ուրիշ է. նա երբեմն բառի, հասկացության բաղադրիչն անտեսում է, եթե բառի մեջ տեսնում է կերպարային բաղադրիչ։ Նա բառից ստեղծում է նյութ։ Այդ խնդիրը կինոյի առաջ կանգնած է, որովհետև կինոն, ոչ միայն հայկական,  մասսայական ազդեցություն ունի, տարածված է ավելի, քան արվեստի այլ ճյուղերը, ինչի շնորհիվ ունի կոմերցիոն բաղադրիչ, արտադրական բազա, ուստի ավելի շուկայական պրոդուկտ է դարձել։ Իր էությամբ կինոն այդպիսին չէ։ Այսօրվա կինոն և՛ դիտում են, և՛ ստեղծում են որպես պատմողական մի արվեստ, պատմություն, իսկ պատմությունը պետք է կոտրվի, դառնա կերպար, առանձին օբյեկտ, շոշափելի իր, պետք է հոտ ունենա, համ ունենա։ Լավ կինոն պատմել դժվար է, ուստի Փարաջանովի «Նռան գույնը» պատմել անհնար է, Փելեշյանի ֆիլմերը պատմել անհնար է։ Եթե Բերգմանի կամ Ֆելինիի ֆիլմերը պատմենք, կդառնան պրիմիտիվ, ախմախ բաներ։ Երաժշտությունը հո չե՞ս կարող պատմել, ինչ էլ պատմես, այն չէ։

-Այո՛, նախընտրելի է պարզապես ունկնդրել։

-Ունկնդրել, միջովդ անցկացնել, որ բոլոր բջիջների վրայով անցնի, որոշակի աշխարհայացք ստեղծի ոչ թե խոսք ասելու շնորհիվ, այլ՝ զգացմունքների դասավորությունը փոխելու շնորհիվ։

-Պարոն Զաքոյան, Ձեր առաջին ֆիլմերից մեկն անմիջական առնչություն ունի Սերգեյ Փարաջանովի հետ։ Կպատմե՞ք «Կալանավայրերի արվեստը» կինոնկարի մասին։ Եթե չեմ սխալվում, այն միջազգային մրցանակի է արժանացել։

-Ֆիլմում Փարաջանովի նամակների տեքստերն են, բայց նրա անունից չեն. ոչ մի տեղ չի նշվում, ուղղակի տիտրերում ասվում է, որ տեքստում օգտագործված են Փարաջանովի նամակները։ Հերոսը հենց արվեստն է, հիմնական միտքն այն է, որ, եթե մարդն արվեստի գործ է ստեղծում, նշանակում է՝ լիարժեք մարդ է։ Բանտում, ճամբարում, կալանավայրում նրան պետք է վերաբերվել որպես մարդու։ Ով ուզում է լինի, առաջին հերթին մարդ է, հետո է առաջանում հարցը, թե ինչ մարդ է, հա՞յ է, կոմունի՞ստ է, թե՞ ֆաշիստ է, հետո՝ գո՞ղ է, թե՞ բարեպաշտ և այլն, բայց առաջին տեղում մարդն է, ուստի պետք է մարդավարի մոտենալ նրան։ Պատժիր, բայց մարդկայնորեն։ Չի կարելի մարդուն պահել շան պես։ Առաջին տպավորությունը, որ ստացա գաղութներից, դա էր։ Փարաջանովն իր նամակներում անդրադառնում է այդ թեմային։ Նա բարձր գեղարվեստական մտածողությամբ մարդ էր, որ հայտնվել էր կյանքի հատակում։ Ցանկանար, թե ոչ, դա նրա նամակներում արտացոլվում է և՛ ակնհայտ, և՛ ոչ այդքան։ 

-Պոետական եք համարում Բեկնազարյանի, Փարաջանովի, Փելեշյանի ֆիլմերը, իսկ ինչպե՞ս կբնութագրեք Ձեր կինոն։ 

-«Քաջարան» ֆիլմը լրիվ այդպիսին է։ Դրա համար այն իմ սիրած ֆիլմն է։ Պոետական լինելը կախված է նրանից, թե կինոն ինչ խնդիր ունի։ Աղասի Խանջյանի մասին ֆիլմ եմ նկարահանել. այնտեղ ուրիշ խնդիր կա, էլի կա կերպարներ ստեղծելու մոտեցումը, բայց այնտեղ խոսքը կարևոր է, որովհետև պատմություն կա, որ արդիական է նաև այսօր, դա պետք է հնչի, եթե դոկումենտալ կինոյի մասին է խոսքը, իսկ ես վավերագրական ֆիլմեր եմ նկարում, խաղարկային ֆիլմեր չեմ ստեղծում և հավակնություն չունեմ։

-Բայց դոկումենտալ կինոյում էլ խաղարկային դրվագներ, տարրեր կան, գեղարվեստական մտածողություն կա։

-Գեղարվեստական մտածողություն անպայման կա։ Դոկումենտալ բառը սխալ բառ է, ես այն հազվադեպ եմ օգտագործում և ուսանողներին խորհուրդ չեմ տալիս կիրառել։ Ինքս կիրառում եմ խաղակային և ոչ խաղարկային կինո արտահայտությունները։ Դոկումենտալ կոչված ֆիլմը լրիվ սարքած է։ Հիմա լուսանկարիչն ի՞նչ է անում. նա ընտրում է անհրաժեշտ կադրը։ Մի քիչ այս կողմ, մի քիչ այն կողմ, և բովանդակությունը փոխվում է։ Նա ոչ միայն ֆիքսում է այն, ինչ կա, այլև այն, ինչը կարևոր է համարում։ Սա արդեն սուբյեկտիվ մոտեցում է։ Դոկումենտն այն փաստաթուղթն է, որի վրա ստորագրություն կա, կնիք կա, որը հաստատում է մեկ այլ իրականություն, իսկ ֆոտոն ուրիշ իրականություն չի հաստատում։

-Խոսեցիք ֆիլմի առաջ դրված խնդրի մասին, որից ելնելով՝ ֆիլմը տարբեր դրսևորումներ է ստանում։ Ի՞նչ եք կարծում յուրաքանչյուր կինոնկար պարտադիր պե՞տք է ունենա գաղափարախոսություն, կամ գուցե շրջանակներ, որոնցից հատկապես երիտասարդ ռեժիսորները փորձում են դուրս գալ։

-Գաղափարախոսություն կարող է ունենալ հեղինակը, եթե ֆիլմն ունի գաղափարախոսություն, այն վատն է։ Նորից վերադառնանք լուսանկարչին. նա այս կամ այն կադրն է ընտրում իր մտածողության, իր էսթետիկական ճաշակի թելադրանքով, այսինքն՝ իր գաղափարախոսությունն է արտահայտում, բայց ֆիլմում դա պետք է չերևա, ֆիլմում չպետք է ակնհայտ ասվի այդ մասին, և լավն է այն ֆիլմը, որը ոչ թե թելադրում է հանդիսատեսին, այլ մտածել է տալիս։ Դու պետք է վերապրես հերոսին, և ուզես, թե չուզես, այն դառնում է քոնը։ 

-Եթե չես վերապրում, ուրեմն ֆիլմը հաջողվա՞ծ չէ։

-Իհարկե։ Սովետական շատ լավ ֆիլմ կա, կոչվում էր «Կոմունիստը»։ Այն ծայրից ծայր գաղափարախոսական է, բայց անցել է հիսուն տարի, վաղը կանցնի 150 տարի, իսկ այդ ֆիլմը մնում է, հերոսն իր մարդկային տեսակով քեզ համար դառնում է ընտրյալ, օրինակելի անձնավորություն։ Հարյուր տարի անց կոմունիզմը, գաղափարախոսությունը կմոռացվեն, բայց այդ մարդու տեսակը, որին կոմունիստ էին անվանում, զիլ մարդ կհամարվի։ Մենք չենք մանրանում, թե Լյուդովիկոս արքան կամ մեկ այլ մարդ, ինչ է քարոզել, բայց նրանց նվիրված պիեսները մնում են, որովհետև արտահայտում են մարդկային հարաբերությունները, մարդկանց բազային զգացողությունները՝ խանդ, սեր, խաբեություն և այլն։ 

-Մի խոսքով՝ արվեստն իր ամբողջ բարձրությամբ ներկայանում է անհատի, մարդկային հարաբերությունների միջոցով։

-Ճիշտ արվեստը հենվում է դրա վրա, ոչ թե գաղափարն է առաջ տանում։

-Իսկ պատահե՞լ է, որ կինո ստեղծելիս դիմեք փորձարարության և ինքներդ ձեզ խոստովանեք, որ դավաճանել եք Ձեր սեփական կինոյին։

-Եթե փորձարարական  մի բան ես անում, էլ ինչո՞ւ ես դավաճանում։ Այդպես չի լինում։ Եթե էքսպերիմենտի ես դիմում, ուրեմն ինչ-որ բան զգում ես, հասկանում ես, որ նոր բան է հարկավոր և այդ ուրիշ բանն ես փնտրում։ Ասել, որ սա իմը չէ, ճիշտ չէ, պետք է ուղղակի ասել՝ չստացվեց, սխալվեցի, բայց փորձարարությունը լավ բան է։ Չկա իդեալական ստեղծագործություն։ Հեղինակը միշտ գիտի բաց, թերի կողմերը, պարզ է, որ հաջորդ աշխատանքն անելիս ցանկանում է շտկել այդ ամենն ու առաջ գնալ։ 

-Հիշատակեցիք Սերգեյ Փարաջանովին, որի լուսանկարները, աշխատանքները տեսնում եմ Ձեր բնակարանում։ Շատերիս է հետաքրքիր, թե ինչպես եք ծանոթացել։ Գիտեմ, որ Փարաջանովն իր արխիվը Ձեզ է վստահել։

-Ինձ համար նա մեծ մաեստրո էր, իսկ ես նոր համալսարանն ավարտած, դեռ չկայացած  արվեստագետ, որն իրեն մի օր բանաստեղծ էր զգում, մեկ այլ օր՝ նկարիչ։ Միայն ես չէի՝ Լևոն Աբրահամյանն էր, Կարեն Դավիդովը, Սարիբեկյանը, Զավեն Սարգսյանը և այլք։ Մեզ համար Փարաջանովի հետ շփումն ասես ամենօրյա վարպետության դաս լիներ։

-Բայց նա Ձեզ ընտրեց՝ վստահելով իր արխիվը։

-Դե, նա հանճարեղ մարդ էր։ Միշտ մտածում եմ՝ եթե ինձ չընտրեր, այս գործերն ո՞վ պետք է աներ։ Մտածում եմ՝ ոչ մեկ չէր անի։ Դա դժվար գործ է։ Ես էլ չգիտեի, որ կարող եմ, բայց նա հասկացրեց, ու ես պարտավորված զգացի ինձ, չէի կարող հետ կանգնել։

-Դուք Փարաջանովին վերաբերվող տարբեր գրքեր եք հեղինակել՝ «Նամակներ բանտից», «Նռան գույնը» և այլն։ Տարբեր ժամանակներում խոսվել է գրքերի մասին, որոնցից և՛ ֆիզիկական, և՛ բովանդակային առումով ամենածանրակշիռը,, կարծես թե, «Նռան գույնը» գիրքն է։ Կխնդրեմ բացել փակագծերն ու հայտնել, թե ինչ կարող ենք գտնել գրքում։

-Ներառված են նյութեր, որոնք նորովի կբացահայտեն ռեժիսորին։ Գրքում ընդգրկված նյութերից քիչ բան է հրապարակվել։ Անցյալ օրն իմ մտերիմ ընկեր Արմեն Կիրակոսյանը, որը կարդացել է գիրքը, խոստովանեց՝ երբ սկսել է ընթերցել այն, մտածել է, որ ֆիլմի պատմությունն է, հետո նկատել է, որ դրան գումարվում է նաև Փարաջանովի կերպարը, հետո տեսել է, որ այդ թվականների Հայաստանն է, Երևան է, մտավորականությունն է։  Գրքում անդրադարձ կա Մարտիրոս Սարյանին, Ռուբեն Զարյանին, Պարույր Սևակին, թե նրանք ինչպես էին վերաբերվում Փարաջանովին։ Այդ մթնոլորտը ևս բացահայտված է։ Դա մեր հայ մշակույթի ամենածաղկուն, ամենահարուստ շրջանն էր, երբ Ֆրունզե Դովլաթյանի «Բարև, ես եմ», Հենրիկ Մալյանի առաջին ֆիլմերն են նկարահանվում, «Տժվժիկը» և այլն։ 

Արվեստագետը հետաքրքիր է այնքանով, որքանով նոր աշխարհ է ստեղծում, եթե կրկնում ես այն, ինչ կա, այլևս հետաքրքիր չես, որովհետև չես գերազանցում նախորդին։ Եթե խորքից գաս, ո՛չ Փելեշյանին կնմանվես, ո՛չ Փարաջանովին, լրիվ ուրիշ կլինես։ Այլ պարագայում իսկական ազդակը, հոգևորը, որ տալիս են այդ ռեժիսորները, չի լինի, որովհետև արմատ չի ունենա քո տվածն ու կչորանա։ 

-Վերջերս Վալենտին Պոդպոմոգովի մասին վավերագրական ֆիլմ էի դիտում, որում ասվում էր՝ Փարաջանովը նրան առաջարկել է իր հետ աշխատել, սակայն Պոդպոմոգովը մերժել է՝ պատճառաբանելով, որ այդ պարագայում Վալենտին Պոդպոմոգով ստեղծագործողը կկորի։ Հավանաբար, նա ճիշտ էր, քանի որ պահպանեց իր ինքնատիպ ձեռագիրը։ Պարոն Զաքոյան, Ձեր ջանքերով Հայաստանի մարզերում անցկացվում է «Ծիրանի ծառ» կինոփառատոնը։ Ճանաչում եմ ռեժիսորների, որոնց ֆիլմերը ցուցադրվել են կինոփառատոնին։ Ինչո՞ւ այն նախաձեռնեցիք։ Ի՞նչ հեռանկարներ այն բացեց թե՛ հանդիսատեսի, թե՛ կինոստեղծողների առաջ։ 

-Հեռանկարը 2025-ի աշունն է։ Պետք է  կայանա 11-րդ փառատոնը։ Այն դեռ մշուշի մեջ է, որովհետև չգիտենք ֆինանսավորում կլինի՞, թե՞ ոչ։ Հույս ունենք, որ կլինի։ Մարդիկ կան, որ նամակներ են գրում մեզ, մարդիկ կան, որոնց նախորդ տարի էինք հրավիրել, չէին կարողացել գալ, իսկ այս տարի գուցե այցելեն Հայաստան ու մասնակցեն կինոփառատոնին։ Փառատոնն իսկապես կարևոր է։ «Ծիրանի ծառ»-ի շնորհիվ արտասահմանից եկած ռեժիսորները երեք ֆիլմ նկարահանեցին Հայաստանի մասին և ցույց տվեցին իրենց երկրներում։ 

-Կարևոր է նաև այն փաստը, որ փառատոնն անցկացվում է մարզերում։

-Մարզն այդ օրերին ապրում է մշակութային կյանքով։ Տարվա ընթացքում աշխարհի հազարավոր ֆիլմերից ընտրում ենք 25 կամ երեսուն կինոնկար, որոնք լավագույններն են։ 

-Իսկ ի՞նչ կարծիք ունեք այսօր Հայաստանում արտադրվող ֆիլմերի մասին։ Պարբերաբար տեղեկանում ենք, որ այս կամ այն կինոնկարը մրցանակի արժանացավ արտերկրում, ծափահարում ենք և այլն։ Ձեզ դո՞ւր է գալիս մերօրյա կինոն։

-Կցանկանայի, որ մեր միջից դուրս գար փառատոնների ֆետիշացումը։ «Նռան գույնը» ոչ մի փառատոնում ոչ մի մրցանակի չի արժանացել։ Բազմաթիվ փառատոններ կան, բայց, հավանաբար, տասն են նորմալ։ Գնալ և ամեն տեղից թուղթ բերել, այնքան էլ ճիշտ չէ։ Ինչո՞ւ եմ մի քիչ կոպիտ խոսում, որովհետև հաճախ ասվում է, որ փառատոնները այս են պահանջում, այն են պահանջում։ Եղբա՛յր,  ես չեմ հասկանում մենք նկարում ենք փառատոնի՞ համար, թե՞ հանդիսատեսի համար։ Փառատոնը շատ բան կարող է պահանջել, ի՞նչ է, մենք չունե՞նք մեր էսթետիկական տեսակետը։ Պահանջով ֆիլմ անելս ո՞րն է։

-Ակամայից ստեղծագործական ազատությունը սահմանափակվում է։

-Ոչ թե սահմանափակվում է, այլ դառնում է շուկա։ Դա նման է նրան, որ ասես՝ Մոսկվայում այսպիսի ծիրան են ուզում, մենք էլ դա ենք աճեցնում։ Էլի դա աճեցրու, բայց ես այդ ծիրանը չեմ սիրում, այլ բան եմ նախընտրում։ Եթե դուրս գաք փողոց ու այսօրվա կինոյից հետաքրքրվեք, ոչ ոք մի լավ բան չի ասի։ Նշում են, որ մեր հին հայկական ֆիլմերը լավն են, երբեմն կարոտախտով են հիշում անգամ այն կինոնկարները, որոնք ժամանակին վատն էինք համարում։ Իսկապես այսօր ստեղծվողի համեմատ  նախորդ ֆիլմերի մակարդակը բարձր էր։ Մոտեցումները սխալ են, կինոյի ուսուցումը սխալ է, նպատակը ճիշտ դրված չէ, հստակ չէ, թե ինչ պետք է իմանա ապագա ռեժիսորը։ Նա պետք է իմանա, թե ինչու է կինոռեժիսոր, ինչ է կինոն և ինչու է դա արվում։ Եթե առաջին կուրսում ուսանողները «մաքուր» են, ապա երկրորդ կուրսից մտածում են փառատոնի կարմիր գորգով անցնելու մասին։ Դա սխալ ճանապարհ է։ Բացի այդ, չունենք հանդիսատես, որ պահանջ ներկայացնի, իր գնահատականն արտահայտի, իսկ դա չի կարող անել, որովհետև կինոքննադատություն չունենք, իսկ դա չունենք, որովհետև հանդիսատես չունենք, հանդիսատես չունենք, որովհետև կինոթատրոն չունենք, դիստրիբյուտորական ինստիտուտ չունենք։ Մարդիկ հնդկական, չինական, ֆրանսիական, ամերիկյան և այլ ֆիլմեր են նայում, որոնց մի մասը բարձրակարգ է, մյուս մասը՝ ցածրակարգ։ Եթե այդ խայտաբղետ հանդիսատեսին նոր հայկական ֆիլմ ցույց տաս, պատկերացնո՞ւմ ես, թե նրա արժևորումն ինչպիսին կլինի, որովհետև բոլորը շատ տարբեր մոտեցումներ ունեն։ Խմբագրի ինստիտուտ ևս չկա։ Ֆիլմերդ չեն խմբագրվում։ Սա լավ չէ, միշտ պետք է ընկերներ լինեն շուրջդ, պրոֆեսիոնալներ, որ կարողանան քեզ ասել, թե ինչն է լավ, ինչն է վատ։ Աչք ունենա, տեսնի, թե որտեղ ես սայթաքել, դա չկա, այնինչ շատ անհրաժեշտ է բոլոր բնագավառներում։

Բայց կան առաջխաղացումներ. կինոմիության, կինոյի տան աշխատանքը, որ վերածնվեց, վերականգնվեց, ահագին աշխուժացավ կյանքը. ֆիլմեր են ցուցադրում, պրեմիերաներ, հանդիպումներ են կազմակերպում։ Կան լավ ֆիլմեր, որոնցից է Արման Այվազյանի «Քար»-ը կինոնկարը, որը շատ խորն է ու ազդեցիկ է, Նառա Սարգսյանի երկրորդ կարճամետրաժ ֆիլմը, որը վերջերս դիտեցի, հոյակապ է։ Այն ֆոտոցուցահանդեսի մասին է, որտեղ երկու մարդ հանդիպում են ու դիտում լուսանկարներից մեկը, որում պատկերված է, թե ինչպես են գերիներին հանձնում։ Չի երևում, թե ինչ երկիր է, ուղղակի պատերազմ է։ Սխալ արեցի, որ պատմեցի, դա իմ սկզբունքներին դեմ է, բայց... Նայել է պետք  ֆիլմը, որը զգացմունքների, կերպարների վրա է հիմնված։ Արմանի կամ Նառայի ֆիլմերը անհատական են, դա այլ բան է, բայց դրանք մի տեղ պետք է միանան, մի տեղ հայկական կինոյի կերպարը պետք է ստեղծվի։ Երբ ասում ենք ֆրանսիական ֆիլմ, հիշում ենք ռեժիսորների, անհատների, բայց ֆրանսիական կինոյի մասին ընդհանրական պատկերացում ևս ունենք։ Դա մեր երկրում չկա։ Սովետահայկական կինոն ուներ իր դեմքը, կարելի էր գիրք գրել հայկական կինոյի մասին, իսկ այսօրվա մասին դժվար է գրել, այն գիծը, որ կարող է ցեմենտել, միացնել, չկա։

-Կարծում եմ՝ թե՛ Ձեր ֆիլմերը, թե՛ Ձեզ հետ շփումները, Ձեր գաղափարներին, մտքերին ծանոթանալն անպայման այդ ոլորտում ստեղծագործող մարդկանց մտածելու տեղիք կտան։ Եվ հարց, որը բոլոր լրագրողներն են սիրում տալ. ի՞նչ ծրագրեր ունեք, ի՞նչի շուրջ եք աշխատում հիմա։

-Այս տարի Մարինա Մարտիրոսյանի հետ պետք է պատրաստենք «Հայկական կինո. նյութեր և փաստաթղթեր» գրքի երկրորդ հատորը։ 1937-ից մինչև 1957 թվականների կինոն է ընդգրկվելու։ Առաջին գիրքը 1909-ից մինչև 1937 թվականն է ներառում։ Կարևորում եմ նաև փառատոնի անցկացումը, երրորդ տարին է՝ Ֆրանսիական ինստիտուտի հետ ֆրանսիական ֆիլմերի ակումբ ենք ստեղծել և ցուցադրություններ ենք կազմակերպում Հայաստանի ազգային գրադարանում։ Այն շարունակական կլինի։ Եթե այդքանն էլ անենք, լավ է։

-Իսկ գրքերը որտե՞ղ են տեղ գտնում, ո՞ւմ ձեռքում են հայտնվում։ 

-Այս գիրքր ՀՀ մշակույթի նախարարության ֆինանսավորմամբ է արվել, որին շնորհակալ ենք։ Այն վաղուց պատրաստ էր, վաղուց կարող էի հրատարակել, սակայն կարծում եմ, որ նման ակադեմիական նյութերը չպետք է չոր ու ցամաք լինեն։ Գրքերի տեսքը պետք է հրապուրիչ լինի, նկարազարդ լինի, քանի որ նկարներն էլ են փաստաթուղթ, բայց ոչ միայն նեղ մասնագետին են կանչում, այլև բոլորին։ Մի քիչ ճաշակ ունեցող մարդը կնայի ու կասի՝ ինչ հետաքրքիր է։ Դրա շնորհիվ նաև նյութերին կծանոթանա, պատկերացում կկազմի ոչ միան կինոյի մասին։ Ի վերջո՝ կինոն հո առանձին չէ, կինոն այն ժամանակների մեր ժողովրդի կյանքի մի մասն էր։

-Պարոն Զաքոյան, շատ շնորհակալ եմ Ձեր ջերմ հարկի տակ մեզ հյուրընկալելու համար։ Նորանոր հաջողություններ եմ մաղթում։

-Ես ևս շնորհակալ եմ։