Նոր սերնդի կապիտալը և Հայաստանը․ Իրինա Բելիշևան մատնանշում է երկրում ձևավորվող ժամանակակից ֆինանսական միջավայրը

Վերջին տարիներին Հայաստանի տնտեսությունը ցույց է տալիս իրական աճի վստահելի տեմպեր: Այնուամենայնիվ, Wilco Wealth Management-ի Գլխավոր գործադիր տնօրեն Իրինա Բելիշևայի կարծիքով, ամենակարևոր տեղաշարժը որակական բնույթ է կրում. երկրում ձևավորվում է ժամանակակից ֆինանսական միջավայր, որն ավելի ու ավելի մեծ ուշադրություն է գրավում ձեռներեցների, ինստիտուցիոնալ ներդրողների և սփյուռքի կողմից: Այս ամիս Հայաստանը նշում է իր անկախության 35-ամյակը, և «Արմենպրես»-ը զրուցել է Բելիշևայի հետ այն մասին, թե ինչու են առաջին սերնդի հիմնադիրները զրոյից կառուցում ընտանեկան ֆինանսական ճարտարապետությունը, ինչպես է փոխվում երկխոսությունը գլոբալ սփյուռքի կապիտալի հետ, և ինչն է տեղական շուկային դեռևս պակասում՝ ճանաչված տարածաշրջանային հաբ դառնալու համար:

Կապիտալի այլ բնույթը. ձեռներեցներ և Next Gen

-Տիկին Բելիշևա, հետխորհրդային երկրներում մասնավոր կապիտալի կառուցվածքը նկատելիորեն տարբերվում է հասուն ֆինանսական կենտրոններից: Կոնկրետ ինչպե՞ս է զարգանում կապիտալը Հայաստանում, և ինչպիսի՞ հնարավորություններ ու մարտահրավերներ է ստեղծում այս գործընթացը երկրի համար:

-Այն երկրներում, որոնք անցել են անկախության ճանապարհը վերջին երեսուն տարիների ընթացքում, մասնավոր կապիտալը պատմականորեն անբաժանելի է եղել գործառնական բիզնեսից: Երկար ժամանակ կուտակումն ընթացել է հասկանալի շրջափուլով. շահույթը կամ անմիջապես ուղղվել է ընկերության զարգացմանը, կամ մնացել է դասական բանկային ավանդներում, այլ ոչ թե դիտվել որպես անկախ ինստիտուցիոնալ ակտիվների դաս:

Այսօր տեսնում ենք փոփոխություն, որը պայմանավորված է բիզնեսի հասունացմամբ և սերնդափոխությամբ: Առաջին սերնդի ձեռներեցների զգալի մասը, հատկապես տեխնոլոգիական ոլորտում, տարածաշրջանային առևտրում և արտահանմանն ուղղված արտադրությունում, հասել է այն փուլին, երբ մասնակիորեն դուրս է գալիս բիզնեսից, իրացնում է դրանում ներդրված կապիտալը կամ պլանավորում է բիզնեսի փոխանցումը` իրավահաջորդությունը: Միաժամանակ ասպարեզ է գալիս նոր սերունդը. նրանք կապված չեն մեկ երկրի հետ, գործունեություն են ծավալում միաժամանակ մի քանի երկրներում և բոլորովին այլ կերպ են մոտենում ռիսկերի կառավարմանը և ակտիվների կառուցվածքավորմանը։

Հայաստանի համար սա միաժամանակ և՛ մեծ հնարավորություն է, և՛ լուրջ մարտահրավեր։ Հնարավորությունների տեսանկյունից՝ երկիրը կառուցում է իր ֆինանսական ենթակառուցվածքն առանց հնացած համակարգերի բեռի։ Հասուն շուկաները հաճախ կաշկանդված են ինստիտուցիոնալ իներցիայով, բարձր ծախսերով և բարդ ներքին խոչընդոտներով։ Քանի որ Հայաստանում wealth management-ի ոլորտը համեմատաբար երիտասարդ է, այն հնարավոր է ստեղծել զրոյից՝ դարձնելով ճկուն ու տեխնոլոգիական, միաժամանակ հավասարապես հաշվի առնելով հաճախորդի կորպորատիվ և անձնական նպատակները։ Ավելին, համեմատաբար կոմպակտ շուկան թույլ է տալիս կարգավորողի և ոլորտի միջև ձևավորել բաց, մասնագիտական երկխոսություն, ինչը հնարավորություն է տալիս արագ արձագանքել փոփոխություններին և կատարելագործել օրենսդրությունը։

Մարտահրավերների տեսանկյունից՝ ներքին շուկայի տարողունակությունը առայժմ սահմանափակ է։ Հայաստանում գործում է իրացվելի և լավ կապիտալիզացված բանկային համակարգ, իսկ մասնավոր կարողություններն ու ինստիտուցիոնալ խնայողություններն աճում են, սակայն իրացվելի ներքին գործիքների՝ իրացվելի կորպորատիվ պարտատոմսերի կամ բաժնետոմսերի ընտրանին դեռևս նեղ է։ Առաջիկա տասը տարիներին երկրի գլխավոր քննությունը լինելու է բիզնեսին աջակցելը, որպեսզի այն երկարացնի պլանավորման հորիզոնը. սա թույլ կտա ընկերություններին ավելի ակտիվ դուրս գալ բաց շուկա, իսկ երկարաժամկետ կապիտալին՝ մնալ և աշխատել ներքին տնտեսության ներսում։

Հայաստանի էվոլյուցիան. ֆինանսական էկոհամակարգի կայացումը

- Եթե Լոնդոնի կամ Նյու Յորքի միջազգային ակտիվների կառավարիչը նայի տարածաշրջանի քարտեզին, ինչո՞ւ պետք է հենց Հայաստանը գրավի նրա ուշադրությունը:

-Վերջին տարիներին երկիրը զգալի որակական քայլ է կատարել առաջ: Տնտեսական աճն ուժեղ է եղել, թեև դինամիկան աստիճանաբար նորմալանում է. 12.6%՝ 2022 թվականին, 8.3%՝ 2023-ին, 5.9%՝ 2024-ին և 7.2%՝ 2025-ին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության։

Սա նկատել են նաև միջազգային վարկանշային գործակալությունները։ Fitch-ը հաստատել է Հայաստանի երկարաժամկետ սուվերեն վարկանիշը «BB-» մակարդակում՝ դրական կանխատեսմամբ, մինչդեռ Moody’s-ը «Ba3» վարկանիշի կանխատեսումը կայունից բարելավել է մինչև դրական: Երկու գործակալություններն էլ այս քայլերն ուղղակիորեն կապել են տնտեսական դինամիկայի և տարածաշրջանային ռիսկերի նվազման հետ:

Բայց ամենակարևորն այն է, որ ավելի խորքային գործընթաց է տեղի ունենում. Հայաստանը հետևողականորեն ամրապնդում է ներդրումային և տրանսպորտային խաչմերուկի իր կարգավիճակը: Կապիտալը փնտրում է դիվերսիֆիկացիա, և միջազգային ներդրողները իրավասությունները (յուրիսդիկցիա) դիտարկում են որպես գլոբալ պորտֆելների ռիսկերը հավասարակշռող հնարավորություն: Աշխարհագրորեն և ինստիտուցիոնալ կերպով երկիրը ինտեգրվում է առանցքային տրանսպորտային միջանցքներին, ներառյալ «Հյուսիս-Հարավ» երթուղին և տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախաձեռնությունները, ինչպիսին է TRIPP նախագիծը, ինչն ուժեղացնում է նրա կապող դերը Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Ասիայի միջև:

Այս դերին նոր թափ են հաղորդում երկիր խոշոր ենթակառուցվածքային ներդրումները: 2026 թվականի օգոստոսին Հրազդանում գործարկվեց Firebird ընկերության լայնածավալ արհեստական բանականության տվյալների կենտրոնի առաջին փուլը՝ NVIDIA տեխնոլոգիաների և Dell հաշվողական ենթակառուցվածքի հիման վրա: Առաջին փուլի ներդրումները կազմել են շուրջ 500 միլիոն դոլար, իսկ բազմափուլ ծրագիրն ամբողջությամբ նախատեսված է մասշտաբավորել մինչև 4 միլիարդ դոլար և ավելի քան 70,000 գրաֆիկական պրոցեսոր մինչև 2027 թվականը: Այս մասշտաբի նախադեպերը դառնում են ինստիտուցիոնալ հաստատում. գլոբալ տեխնոլոգիական կապիտալը երկիր է մտնում լրջորեն և երկարաժամկետ կտրվածքով:

 Սփյուռքի կապիտալը. բարեգործությունից մինչև ներդրումային տրամաբանություն

-Աշխարհում հայկական սփյուռքի թիվը գնահատվում է 8-11 միլիոն մարդ, ինչը մի քանի անգամ գերազանցում է բուն երկրի երեք միլիոն բնակչությունը: Երկար ժամանակ հայրենիքին աջակցությունը հիմնված է եղել բարեգործության վրա: Արդյո՞ք այս մոտեցումը փոխվում է, երբ խոսքը վերաբերում է ինստիտուցիոնալ կապիտալին:

-Մենք աշխատում ենք սփյուռքի հետ, և կարող եմ ասել, որ սա բեկումնային պահերից մեկն է: «Օգնիր պատմական հայրենիքին» հին պարադիգմն օբյեկտիվորեն սպառել է իրեն: Պարտքի զգացումի կամ հուզական իմպուլսի վրա անհնար է կառուցել կայուն համակարգ։

Բարեգործությանը փոխարինելու է գալիս պրագմատիկ բիզնես հաշվարկը: Սփյուռքի երկրորդ և երրորդ սերունդների շարքում կան պրոֆեսիոնալ ֆինանսիստներ, տեխնոլոգիական ձեռներեցներ, ֆոնդերի կառավարիչներ: Նրանք Հայաստանին նայում են ներդրումային գրավչության տեսանկյունից:

Այստեղ գործում է «շուկայական եկամտաբերություն և իրական ազդեցություն» բանաձևը: Ներդրողը պատրաստ է մտնել նախագծի մեջ, եթե տեսնում է հեռանկարային ներդրումային հնարավորություններ, հասկանալի կորպորատիվ կառավարում և իր իրավունքների պաշտպանություն: Այն փաստը, որ միևնույն ժամանակ նրա ներդրումներն ուժեղացնում են երկրի ենթակառուցվածքները, ստեղծում որակյալ աշխատատեղեր և հարկեր վճարում, տալիս է արժեքահեն մոտիվացիայի հզոր շերտ:

Մեր ընդհանուր խնդիրն այսօր տնային տնտեսությունների մակարդակով փոխանցումները լրացնելն է՝ կապիտալի և պարտքային գործիքների մեջ ուղղվող ինստիտուցիոնալ ներդրումներով։

Մաքուր էջից սկսվող ճարտարապետություն և ընտանեկան կառավարման առանձնահատկությունները

-Հասուն ֆինանսական կենտրոններում ստանդարտ լուծումները վաղուց մշակված են՝ դիսկրեցիոն տրաստեր, մասնավոր ֆոնդեր, ընտանեկան սահմանադրություններ։ Որքանո՞վ են այս ձևանմուշները կիրառելի մեր համատեքստում:

-Արևմտյան մոդելները կուրորեն կրկնօրինակելը մեր տարածաշրջանում իմաստ չունի: Ցանկացած ֆորմալ բան՝ լինի դա ընտանեկան սահմանադրություն, թե տրաստային պայմանագիր, ուղղակի թուղթ կմնա, եթե այն չի հակասում ընտանիքի մշակութային կոդին:

Մեր տարածաշրջանում բիզնեսն անքակտելիորեն կապված է անձնական հարաբերությունների, ավագ սերնդի նկատմամբ հարգանքի և դերերի չհայտարարված բաշխման հետ: Իրավահաջորդության մեխանիզմները հնարավոր չէ պարզապես արտագրել օտարերկրյա դասագրքից: Դրանք պետք է կառուցվեն անհատապես՝ հարգելով յուրաքանչյուր կոնկրետ ընտանիքի ավանդույթները, հաղորդակցման նրբերանգները և իրական բիզնես շահերը:

Միևնույն ժամանակ, երիտասարդ իրավասությունն ունի հսկայական առավելություն. այնտեղ շատ ավելի քիչ է ժառանգված ինստիտուցիոնալ համակարգերի բեռը: Հասուն հաբերը հաճախ կապկպված են բյուրոկրատական կանոնակարգերով, մեկուսացած բաժիններով և հնացած ՏՏ ժառանգությամբ: Որպես Հայաստանում կապիտալի կառավարման (wealth management) առաջին ընկերություն՝ մենք զարգացնում ենք այս ուղղությունը ավելի վաղ և դինամիկ փուլում: Սա թույլ է տալիս սկզբից ևեթ նախագծել լիովին թվային գործընթացներ և հաճախորդի հաշվեկշռին մոտենալ համալիր կերպով՝ միավորելով պորտֆելի կառավարումը, անդրսահմանային կառուցվածքավորումը և իրավահաջորդության հարցերը մեկ միասնական ռազմավարության մեջ՝ հենվելով մեր գործընկերների ընդարձակ ցանցի վրա:

Անկեղծ զրույց. որտեղ է շուկան տեղում դոփում և ինչ է պետք կառուցել

-Ցանկացած իրավասության անաչառ հայացքն անհնար է առանց բաց զրույցի դրա բացթողումների մասին: Իրականում ի՞նչն է պակասում Հայաստանին այսօր:

-Բացերն անկեղծորեն ընդունելը մասնագիտական հասունության նշան է: Հայաստանն այս ճանապարհի սկզբում է, և ձևացնել, թե արդեն ամեն ինչ կատարյալ է, անիմաստ է:

Երկիրն ունի ուժեղ, բարձր իրացվելի բանկային համակարգ, որտեղ բանկային հատվածի ակտիվները հասնում են ՀՆԱ-ի մոտավորապես 112%-ին: Կենսաթոշակային խնայողություններն արագորեն կուտակվում են, սակայն տեղական բաժնետոմսերի և կորպորատիվ պարտատոմսերի շուկաները դեռևս փոքր են։

Գլխավոր նպատակն է բիզնես միջավայրը բերել երկարաժամկետ պլանավորման հորիզոնի:

Վստահություն է ներշնչում այն փաստը, որ այս ուղղությունն ամրագրվել է ինստիտուցիոնալ մակարդակում։ Այն հստակ նշված է Հայաստանի Կառավարության 2026-2031 թվականների ծրագրում, որպես տնտեսական քաղաքականության առաջնահերթություններ՝ առանձնացնելով կապիտալի շուկայի զարգացումն ու ներդրումների ներհոսքը:

Wilco-ի ուշադրության կենտրոնում

- Ո՞րն է Wilco-ի գործնական դերն այս բոլոր գործընթացներում:

-Անկախություն ստանալուց ի վեր անցած երեսուն տարիների ընթացքում հայ ձեռներեցների առաջին սերունդը կենտրոնացել է զրոյից բիզնեսներ ստեղծելու և կապիտալ կուտակելու վրա: Այսօր շուկան հասել է մի սահմանագծի, երբ այդ կապիտալը պահանջում է համակարգային, ինստիտուցիոնալ կառավարում: Մեծածավալ սերնդեսերունդ հարստության փոխանցման տարածաշրջանային առանձնահատկությունները չեն տեղավորվում արևմտյան շրջանակներում. այստեղ բիզնեսն ու ընտանիքն իրար հետ շատ սերտ են հյուսված, և իրավահաջորդությանը նախապատրաստվելը պահանջում է տեղական համատեքստի նուրբ ըմբռնում:

Wilco-ում մենք մեր դերը տեսնում ենք որպես վստահելի երկրորդ օդաչու նմանատիպ ընտանիքների և հիմնադիրների համար: Հենվելով միջազգային ցանցի և ռազմավարական գործընկերությունների վրա՝ մենք միացնում ենք հայկական կապիտալը համաշխարհային շուկաների հետ և, հակառակը, օգնում ենք օտարերկրյա կապիտալին ու սփյուռքի միջոցներին գալ Հայաստան, ինչպես նաև զբաղվում ենք իրացվելիության կառավարմամբ, անդրսահմանային իրավական ու հարկային կառուցվածքավորմամբ և ընտանեկան կառավարման պրակտիկայով՝ հաճախորդին ազատելով օպերացիոն հարցերից, որպեսզի նա կարողանա կենտրոնանալ իր բիզնեսի և կյանքի վրա:

Մենք աշխատում ենք բիզնեսի հիմնադիրների և նրանց հաջորդ սերնդի հետ, ինչը պահանջում է անհատական մոտեցում, թափանցիկություն և մի թիմ, որը խոսում է Լոնդոնի, Ֆրանկֆուրտի կամ Նյու Յորքի ֆինանսական կենտրոնների հետ նույն մասնագիտական լեզվով։

Ժամանակակից ֆինանսական իրավասության կայացումը պահանջում է ինստիտուցիոնալ հասունություն և անընդհատ երկխոսություն արտաքին աշխարհի հետ: Այս խոսակցությունը պետք է շարունակական լինի: Մենք ձգտում ենք պահպանել այս դինամիկան՝ համագործակցելով արտասահմանյան գործընկերների հետ և ներգրավվելով բովանդակային քննարկումների մեջ հենց Երևանում, այդ թվում՝ առաջիկա խոշոր ոլորտային համաժողովում, որտեղ մանրամասն կքննարկվեն այս բոլոր գործնական հարցերը:

Wilco-ն վերահսկվում է ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից: Տվյալ նյութը չի հանդիսանում ներդրումային խորհրդատվություն: