Հայաստանում կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը շատ կտրուկ, արագ և տեսանելի է. մասնագետի վերլուծությունը

ԵՐԵՎԱՆ, 8 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Համաշխարհային բնապահպանական հիմնախնդիրները չեն շրջանցել Հայաստանը: Մասնագետի գնահատմամբ՝ Հայաստանն այն եզակի երկրներից է, որոնցում կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը շատ կտրուկ, արագ և տեսանելի է արտահայտված:

Որո՞նք են Հայաստանում առկա առավել հրատապ բնապահպանական խնդիրները, քանի՞  բուսատեսակ է մոտ անհետացած համարվելուն, նոր տեսակի ի՞ նչ բույսեր են հայտնաբերվել, ի՞նչ է սպառնում նրա անտառներին, ի՞նչ վտանգ է ներկայացնում օտարածին բույսերի բազմացումը, ի՞նչ նպատակի կարող են ծառայել սակուրաները Երևանում: Այս և այլ կարևոր հարցերի մասին է «Արմենպրես»-ի թղթակցի հարցազրույցը կենսաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, ԳԱԱ Արմեն Թախտաջյանի անվան բուսաբանության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, միջազգային կապերի և համագործակցության համակարգող, ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի հետ համատեղ ստեղծված Բույսերի բազմազանության և էկոհամակարգերի ուսումնասիրության ամբիոնի վարիչ Ալլա Ալեքսանյանի հետ: 

- Ձեր գնահատմամբ՝  ներկայումս ինչպիսի՞ վիճակում են Հայաստանի էկոհամակարգերը:

- Հայաստանը զերծ չի մնացել համաշխարհային մարտահրավերներից՝ անապատացումից, կլիմայի փոփոխությունից (դրանք փոխկապակցված գործոններ են), ինվազիվ բուսատեսակների (օտար տեսակներ, որոնք, հայտնվելով նոր տարածքում, ակտիվորեն բազմանում են և դուրս մղում տեղական տեսակները) ազդեցությունից և, իհարկե, մարդու գործունեության բացասական հետևանքներից: Ուրախալի է, որ այսօր կան էկոհամակարգի բազմակողմանի ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտական ուղղություններ, նաև արդեն պետական մակարդակով ուշադրություն է դարձվում դրանց մշտադիտարկմանն ու պահպանությանը: Դրա վկայությունն են Հայաստանում ներկայում իրականացվող ազգային և միջազգային ծրագրերը, որոնց մի մասը կյանքի է կոչվում կառավարության նախաձեռնությամբ, մյուսներն էլ զուտ գիտական ուսումնասիրություններ են:

- Ներկայիս կլիմայական խնդիրներից որո՞նք են առավել հրատապ Հայաստանում:

- Անապատացումը կլիմայի փոփոխության արդյունք է, որի հետևանքով ունենում ենք տարբեր էկոհամակարգերի կորուստ: Տեղի է ունենում չորացում, որի պատճառով խոնավասեր որոշ բուսատեսակներ՝ հատկապես հազվագյուտներն, ունենում են գոյատևման և աճի համար հարմարավետ նոր միջավայր գտնելու խնդիր: Հայտնի է, որ հազվագյուտ տեսակներն ունեն հարմարվողականության շատ նեղ ամպլիտուդա և այդ առումով անապատացումը նրանց համար սպառնալիք է: Միաժամանակ, անապատացումը հանգեցնում է հողի բերրիության նվազմանը, որը նույնպես մեծ խնդիր է: Ավելանում է նաև սողանքների, այլ խնդիրների քանակը, որոնք ևս հանգեցնում են էկոհամակարգերի դեգրադացիային և արդյունքում դրանց մի մասը փոխվում է, մյուսներն էլ ընդհանրապես վերանում են:

- Կարո՞ղ եք ներկայացնել, թե ինչպես են փոխվել Հայաստանի էկոհամակարգերը վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում:

- Էկոհամակարգերի կամ բուսականության պարագայում դժվար է գնահատել փոփոխությունները՝ հիմնվելով նման կարճ ժամանակահատվածի տվյալներին: Կարծում եմ, որ այսօր գործադրվող ջանքերն առնվազն 1-2 տասնամյակ անց պետք է դրական արդյունք ապահովեն: Այդ առումով շատ կարևոր է հասարակության իրազեկվածության բարձրացումը: 

- Նշված խնդիրների հետևանքով Հայաստանում կա՞ն անհետացած բուսատեսակներ:

- Գիտական մոտեցման համաձայն՝ բուսատեսակն անհետացած է համարվում, եթե չի հայտնաբերվում առնվազն 100 տարի: Հայաստանում չկան նման բուսատեսակներ, բայց կան բույսեր, որոնք արդեն 60-70 տարի չեն նկատվել կամ չեն հայտնաբերվել այն վայրերում, որտեղ նրանց առկայությունն արձանագրվել է վերջին անգամ: Նման բուսատեսակներից մի քանիսը ջրաճահճային են. հայտնի են եղել, օրինակ, Լոռու մարզում: Վերջին տարիներին պարբերաբար փորձում ենք այդ տեսակները գտնել նախկինում նշված վայրերում, սակայն մեր ջանքերն առայժմ ապարդյուն են: Դա դեռ չի նշանակում, որ այդ բուսատեսակներն անհետացած են: Գուցե, մի օր դրանք հայտնաբերվեն բոլորովին այլ մարզում և այլ էկոհամակարգում: Այդ առումով դեռ չենք կարող խոսել Հայաստանում անհետացած բուսատեսակների առկայության մասին:

- Կարո՞ղ եք նշել բուսատեսակներ, որոնք մի քանի տասնամյակ չնշմարվելուց հետո վերջերս նկատվել են որևէ վայրում:

- Նման ուսումնասիրություններով հիմնականում զբաղվում են կարգաբանները, որոնք ավելի շատ կենտրոնանում են բույսերի տարածվածության ուսումնասիրությանը: Իմ նեղ ուղղվածությունն ավելի շատ վերաբերում է կենսաբազմազանության և վայրի բնության պահպանության ընդհանուր մոտեցումներին: Այնպես որ, նման բուսատեսակների քանակը չեմ կարող նշել, սակայն այդպիսիք կան: Առավել կարևոր է, որ ամեն տարի Հայաստանում նկարագրվում են նոր բուսատեսակներ, որոնք նոր են մեր երկրի կամ տարածաշրջանի և ընդհանրապես գիտության համար:

- Զարմանալի է, որ մեր օրերում դեռևս հայտնաբերվում են նոր բուսատեսակներ: Հայաստանում քանի՞ տեսակի բույս է հայտնաբերվել վերջին շրջանում և ո՞րն է դրանցից ամենավերջինը: 

- Վերջին տասնամյակում նկարագրվել են շուրջ 50 տեսակի նոր բուսատեսակներ: Ամենավերջինը, որը կարողանում եմ մտաբերել, վայրի տանձենու ենթատեսակ է, որը նաև էնդեմիկ է Հայաստանի համար: Այն հայտնաբերվել է Վայոց ձորի մարզում, որը մեր երկրում համարվում է վայրի տանձենիների բնօրրանը:

- Հայաստանում ի՞նչ աստիճանի է արտահայտված ջերմոցային էֆեկտը:

- Այն մեր երկրում արտահայտված չէ այնքան ուժեղ, որքան արդյունաբերական հզոր համալիր ունեցող երկրներում, որոնք այդ էֆեկտի ազդեցությունը չեզոքացնելու համար ստիպված են վարկեր ներգրավել կարբոնային շուկայից: Իսկ Հայաստանի կարգի երկրները, որոնք չեն կուտակում բացասական միավորներ, այլ հակառակը՝ ունեն դրական միավորներ, կարող են դրանք վաճառել բացասական ցուցանիշ ունեցող երկրներին, որպեսզի գլոբալ մակարդակում հավասարակշռություն ձևավորվի:

Ինչ վերաբերում է ընդհանրապես կլիմայի փոփոխությանը, ապա Հայաստանն այն եզակի երկրներից է, որտեղ դրա ազդեցությունը շատ կտրուկ, արագ և տեսանելի է: Դրա վառ վկայությունը եղանակի փոփոխությունն է: Նկատելի է նաև, թե, օրինակ, բարձր լեռնային գոտիներում ինչպես է տեղի ունենում բուսատեսակների՝ ուղղաձիգ գոտիականությամբ տեղաշարժը դեպի վերև: Այն վայրերը, որոնցում որոշ բուսատեսակներ նախկինում չէին աճում ավելի սառը եղանակի պատճառով, այժմ պիտանի են դարձել նրանց գոյության համար, ինչը վկայում է այն մասին, որ կլիման էապես փոխվել է:

- Հայաստանում որքանո՞վ է կրճատվել անտառների մակերեսը: Մեր երկրում անտառները վտանգվա՞ծ են:

- Հաստատ վտանգված են: Չափազանց լավատեսական կարծիք կլինի, եթե ասենք, որ ապօրինի անտառահատումներ տեղի չեն ունենում: Վտանգը կա, բայց նաև այսօր լուրջ ջանքեր են գործադրվում անտառները վերականգնելու ուղղությամբ: Նոր անտառներ են ստեղծվում անգամ այն վայրերում, որոնք երբևէ անտառապատ չեն եղել: Դա արվում է այն նպատակով, որ կարողանանք դիմակայել գլոբալ մարտահրավերներին:

- Ի՞նչ պատկեր է Հայաստանի կենդանական աշխարհում:

- Կարծում եմ՝ այդ առումով բուսական և կենդանական աշխարհում տիրող վիճակը էապես չի տարբերվում: Մասնագիտացած լինելով ֆլորայի խնդիրների ոլորտում՝ չեմ կարող լիարժեք տեսակետ հայտնել ֆաունայի վերաբերյալ: Հայտնի է, որ Հայաստանում ջանքեր են գործադրվում նաև կենդանական աշխարհի պահպանման և բազմազանության վերականգնման ուղղությամբ: Գիտեք, որ ավելի հաճախ է նկատվում հովազը, նաև Դիլիջանի ազգային պարկում նորից բազմացնում են ազնվացեղ եղջերուների: Այսինքն, բոլոր ուղղություններով աշխատանքներ կատարվում են, բայց դրանք դեռ շատ փոքր ծավալի են: Մասշտաբային ազդեցություն ապահովելու համար դեռ շատ աշխատանք է պահանջվում:

- Վերջին տարիներին Հայաստանում շատերն են զբաղվում բուսաբուծությամբ՝ աճեցնելով նաև էկզոտիկ բուսատեսակներ, որոնք երբեք բնորոշ չեն եղել Հայաստանի գոնե այս հատվածին: Այդ բույսերն աճեցվում են նաև այգիներում: Դա առաջացնո՞ւմ է ռիսկեր: 

- Շատ կարևոր և հրատապ հարց է: Օտարածին բույսերի ներմուծումը շատ մեծ խնդիր չի լինի համապատասխան վերահսկողության դեպքում: Այլ խնդիր է, թե որքանով ենք տեղեկացված հեռավոր երկրներից բերված բուսատեսակների մասին: Կան բուսատեսակներ, որոնք աճեցնելով մեր բակերում կամ այգիներում՝ չենք մտածում, որ Հայաստանի պայմաններում դրանք կարող են ագրեսիվ վարքագիծ դրսևորել ու արագորեն տարածվել հարևանի հողատարածքում, այնուհետև ստանալ ավելի մեծ ընդգրկում և տարածվել վայրի բնությունում: Այդպիսով, այն աստիճանաբար վերածվում է ինվազիվ տեսակի՝ խախտելով բնական էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը, կազմը, կառուցվածքը ու զբաղեցնելով էկոլոգիական այն խորշը, որը նախատեսված է մեր էնդեմիկ, հազվագյուտ բուսատեսակների համար, որոնք նաև հաճախ չեն կարողանում գոյության պայքար մղել ներմուծված «արտասահմանցիների» հետ: 

- Կա՞ն հստակ տեղեկություններ, թե վերջին հարյուրամյակներին կամ հազարամյակում որքանով է փոխվել Հայաստանի բուսական աշխարհը:

- Անշուշտ, փոխվել է: Գուցե, Հայաստանում շատ ավելի քիչ, քան այլ երկրներում: Նույն Գերմանիան այսօր գրեթե չունի բնական որևէ էկոհամակարգ, ինչի բացասական հետևանքներն արդեն ցայտուն են: Մարդկության տեխնոլոգիական զարգացման բուռն շրջանում պարզապես անհնար է ամբողջությամբ անաղարտ պահել բնությունը, բայց նաև հասել ենք մի փուլի, երբ մարդիկ հետզհետե գնահատում են բնության արժեքը և փորձում են ներդաշնակ հարաբերվել բնության հետ: Հակառակ պարագայում մարդկությունը իսկապես կարող է բախվել համամոլորակային աղետի:

- Շատ է խոսվում և քննարկվում Երևանի փողոցներում նոր տեսակի ծառերի և բույսերի ներդրման մասին: Ի՞նչ եք կարծում, նույն սակուրան քաղաքայի՞ն բուսատեսակ է, ինչպիսի՞ն է դրա արդյունավետությունն օդը մաքրելու առումով և, ընդհանրապես, որքանո՞վ է նպատակահարմար մեր մայրաքաղաքում նոր տեսակի ծառեր աճեցնելը: 

- Չեմ ուսումնասիրել այդ խնդիրը, բայց որպես բուսաբան ուզում եմ հավատալ, որ այն մարդիկ, ովքեր նպատակահարմար են համարում Երևանի կանաչապատման համար ծառերի նոր տեսակների օգտագործումը՝ կատարել են համապատասխան ուսումնասիրություն և հստակ հիմնավորում ունեն: Սակուրաները՝ որպես օտարածին տեսակ, գոնե այս պահին որևէ վտանգ չեն ներկայացնում Հայաստանի բուսական աշխարհի համար, որովհետև դրանք հիբրիդային տեսակներ են: Այդքան կենսունակ չեն, որ մտածենք դրանց տարածվելու մասին: Իրականում ամեն ինչ շատ պարզ է՝ եթե ծառը մեծ սաղարթ է ձևավորում, ապա ինքնաբերաբար կարողանում է ապահովել ավելի մեծ ծավալի թթվածին: Սակուրաները, կարծես, մի քիչ փոքր են այդ խնդիրը լուծելու համար, սակայն գեղազարդ են: Այլ հարց է, թե որն է դրանք Երևանում աճեցնելու նպատակը՝ գեղեցկություն ապահովե՞լը, թե՞ օդը մաքրելը:

- Հրատապ է նաև Հայաստանի բնության վրա հանքարդյունաբերության ազդեցության խնդիրը: Ըստ ձեզ, որքանո՞վ է նշանակալի այն:

- Շատ մեծ է: Պատահական չէ, որ կառավարության մակարդակով մշակվում են տարբեր մեխանիզմեր՝ այդ ազդեցությունը հնարավորինս մեղմելու համար: Լինելով բնապահպան՝ քաջ գիտակցում եմ, որ որևէ երկրում, առավել ևս Հայաստանում, անհնար է տնտեսությունը զարգացնել առանց բնության վրա ազդելու: Սակայն մարդու գործունեության և բնության պահպանության միջև պետք է որոշակի հավասարակշռություն ձևավորվի: Այս հարցում կարևոր է բոլոր կողմերի գիտակից մոտեցումը:

- Էկոլոգիական առումով ինչպիսի՞ հեռանկար է նշմարվում Հայաստանում:

- Ամեն ինչ կախված է մեզնից՝ Հայաստանի բնակիչներից: Այս պահին հարաբերական կայունության վիճակում ենք, բայց, եթե սխալ ուղով ընթանանք՝ հետևանքները վատը կլինեն: Հատկապես, որ Հայաստանն ունի հարուստ կենսաբազմազանություն և այստեղ հավասարակշռությունը խախտելն ավելի հեշտ է, քան այն երկրներում, որտեղ գրեթե ոչինչ չկա: 

Հրայր Նազարյան