Կկրկնի, արդյոք, Եվրոպան ԽՍՀՄ-ի ճակատագիրը

(Le Monde) Ֆրանսուա Հայսբուրգ

ԵՐԵՎԱՆ, 10 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Նրանք, ովքեր 1980-ական թվականներին ուշադրությամբ հետեւում Էին խորհրդային կայսրության անկմանը, իսկ հետո նաեւ փլուզմանը, չեն կարող մի քանի ապշեցուցիչ զուգահեռներ չանցկացնել Եվրամիության ներկայիս իրադրության հետ: Այս պնդումը կարող Է զարմանալի թվալ, մանավանդ որ Խորհրդային կայսրության վախճանն ընկալվեց որպես ազատագրում, ի տարբերություն այն զգացումների, որ կարող են հետեւել մեր միության փլուզմանը:

Այդուհանդերձ, անկումային շարժման այդ գործընթացները միանգամայն համեմատելի են: Երկու դեպքում Էլ մենք տեսնում ենք տնտեսական կենսունակության կորուստ եւ տնտեսական աճի Էրոզիա, չնայած երկու այդ համակարգերի միջեւ առկա բոլոր տարբերություններին: Առաջին հերթին անհրաժեշտ Է նշել այն դժվարությունները, որոնք կապված են գործող գաղափարախոսական ու քաղաքական նախագծերի անքակտելի հակասությունների հետ: Եվրամիության դեպքում «դա այլեւս չի կարելի թույլ տալ» հիմնարար գաղափարախոսությունը, որն ընդունվել Է երկու համաշխարհային պատերազմներից հետո, ավելի ու ավելի դժվար Է ընկալվում նոր սերունդների կողմից. ինչպե՞ս առհասարակ կարելի Է «համատեղ կյանք կառուցել» ոչ թե մեկ ուրիշից, այլ հենց ինքդ քեզանից վախենալու հիմքի վրա:

Քաղաքական առումով Եվրամիությունը մինչ այժմ այդպես Էլ չկարողացավ գտնել իր դեմոսը, իսկ նրա ինստիտուտները լավագույն դեպքում բախվում են անտարբերության, իսկ վատագույն դեպքում՝ կատարյալ անըմբռնողության: Ինչ վերաբերում Է ռազմավարական ոլորտին, Եվրոպան զրկվել Է ոչ միայն հակառակորդից, այլեւ պարզորոշ սահմաններից, նախկինում մեր նախագիծը ցայտուն կերպով գծված Էր երկաթյա վարագույրով, այսօր մենք ինչպես հասկանանք՝ մինչեւ ու՞ր են դրանք հասնում եւ ինչու՞: Վերջապես (հենց դրանում Է Եվրամիության ներկայիս Էկզիստենցիոնալ ճգնաժամի պատճառը), մենք հայտարարել ենք միասնական արժույթ ընդունելու մասին' ընդսմին չստեղծելով կառավարման ֆեդերալ գործիքներ եւ հարկային մեխանիզմներ, առանց որոնց եվրոն պարզապես չի կարող ապագա ունենալ:

Տնտեսական եւ սոցիալական առումով Պորտուգալիան եւ Ֆինլանդիան եղել են ու նույնքան տարբեր կմնան, ինչպես, օրինակ՝ Ալաբաման եւ Ալյասկան, Բրազիլիայի հյուսիսարեւելյան տարածաշրջանը եւ Սան Պաուլոն: Ի տարբերություն Եվրամիության, Հնդկաստանին, Բրազիլիային կամ ԱՄՆ-ին հաջողվում Է ֆեդերալ ինստիտուտների շնորհիվ գլուխ հանել մեզ հետ համեմատելի տարածաշրջանային տարաձայնություններից: Եվ, ինչպես դա եղել Է ԽՍՀՄ-ում Գորբաչովի օրոք (1986-1991 թթ.), համակարգի հակասությունների հաղթահարման յուրաքանչյուր եվրոպական նախաձեռնություն երեւան Է գալիս չափազանց ուշ. ճիշտ այնպես, ինչպես որ հրապարակայնությունն ու պերեստրոյկան, «փրկության» եվրոպական ծրագրերը հաջորդում են մեկը մյուսին:

Բոլոր այդ նախաձեռնությունների ձախողումը բացատրվում Է ոչ միայն եվրոպացի չինովնիկների եւ Եվրամիության անդամ պետությունների անձեռնհասությամբ կամ անփութությամբ, այլեւ այն հակասությունների բնույթով, որոնց բախվել են մեր երկրները. այն բանի ըմբռնմանը, որ եվրոն առանց ֆեդերալ ինստիտուտների ապագա չունի, դիմակայում Է մեր ժողովուրդների ու ղեկավարների կողմից ֆեդերալ որոշումները չընդունելը:

Եվրամիության փլուզման հնարավորությունը ամրապնդում Է հետեւյալ պարադոքսը: Մի կողմից՝ Եվրամիությունը սպառնալիքի տակ կհայտնվի եվրոյի անհետանալու դեպքում. եվրոյի բացակայության եւ մի ամբողջ շարք դեւալվացիոն գործընթացների առկայության պայմաններում միասնական շուկան երկար չի դիմանա, ինչպես նաեւ տեղաշարժի եւ բնակության վայրի ընտրության ազատությունը: Եվրոն կարող Է փրկել միայն եվրոգոտու անդամ պետությունների ֆեդերալ համաձայնությունը: Այդուհանդերձ, եվրոգոտու քաղաքական իշխանություններն ու ինստիտուտները՝ ֆեդերալ հարկով եւ Էական բյուջեով, իրենց սահմանմամբ, չեն կարող լինել Եվրամիության ներկայիս իշխանություններն ու ինստիտուտները:

Նման պայմաններում ի՞նչ իմաստ ունեն համաեվրոպական նվաճումները, եթե այսպիսի անհաղթահարելի ինստիտուցիոնալ ու քաղաքական տարբերություններ կան ֆեդերալ միջուկի եւ այն երկրների միջեւ, որոնք սկզբունքորեն հրաժարվում են եվրոյին պատկանելուց: Կարող Է, արդյոք, Եվրամիությունն Էական դեր պահպանել այն փոխակերպման դեպքում, որի հավանականությունը կախված Է եվրոգոտու կողմից ֆեդերալ ինստիտուտների գաղափարի ընդունումից, ինչին հասնելը բնավ Էլ դյուրին չի լինի:

Եթե եվրոն կործանվի, ապա նա իր հետ կտանի նաեւ Միությունը: Բայց նույնիսկ եթե նա վերածնվի եւ ուժեղանա, դա բնավ չի երաշխավորի Եվրամիության գոյատեւումը: Բացի այդ, ֆեդերալ եվրոգոտու ստեղծման ճանապարհով եվրոյի փրկումը կառաջադրի նաեւ այլ ռազմավարական հարցեր: Ինչպե՞ս կարելի Է մշակել համաեվրոպական պաշտպանական քաղաքականություն, եթե Մեծ Բրիտանիան խաղից դուրս Է մնում, իսկ մեր երկրի ծրագրերը շատ ավելի հեռուն են գնում եվրոպական մեր գործընկերների մեծամասնության պլաններից: Եվրոն փրկելը մեզ հնարավորություն Է տալիս կառուցելու նոր Միություն: