ჩვენს ხელნაწერებსა და ისტორიაში ცარიელი ფურცლები არ გვქვს: მატენადარანის დირექტორმა ჰიქმეთ ჰაჯიევს უპასუხა

მესროპ მაშტოცის სახელობის ძველი ხელნაწერების ინსტიტუტ „მატენადარანის“ დირექტორმა არა ხზმალიანმა უპასუხა აზერბაიჯანის პრეზიდენტის თანაშემწის, ჰიქმეთ ჰაჯიევის განცხადებებს განძასარში სომხური ხელნაწერების შესახებ და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ გამოფენილი მანუსკრიპტები დედნები კი არ იყო, არამედ სპეციალური ექსპოზიციისთვის დამზადებული მაღალხარისხიანი ასლები.

„ჩვენს ხელნაწერებში, ჩვენს ისტორიაში ცარიელი ფურცლები არ გვქვს — ბევრ-ბევრისგან განსხვავებით“, — „არმენპრესის“ ცნობით, სომხეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის საინფორმაციო გამოშვება „ლურერ“-თან საუბარში განაცხადა ხზმალიანმა.

ბაქოში აკრედიტებული დიპლომატიური კორპუსის წარმომადგენლებს ჰიქმეთ ჰაჯიევმა განძასარის მატენადარანში სომხური წიგნების ცარიელი გვერდები უჩვენა და ისინი სომხეთის ისტორიის კონტექსტში წარმოაჩინა.

მატენადარანში განმარტავენ, რომ განძასარში გამოფენილი მანუსკრიპტები არასდროს ყოფილა დედნები. ეს არის წლების შრომის შედეგად შექმნილი ხელნაწერების მაღალხარისხიანი ასლები, რომელთაგან ექსპოზიციისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი და ფუფუნებით შესრულებული გვერდები შეირჩა.

„მუზეუმის საქმეში ოდნავ მაინც ჩახედული ადამიანი მიხვდება, რომ თუ ხელნაწერი უნდა გამოინახოს ისეთ გარემოში, სადაც არ არის უსაფრთხოების სათანადო პირობები, პროფესიული მოვლის გარემო, ტემპერატურისა და ტენიანობის სპეციალური რეჟიმი, ამ მიზნით მზადდება ხელნაწერების ასლები. ხოლო ხელნაწერი ასლის შექმნა საკმაოდ ძვირადღირებული პროცესია და ამისთვის, როგორც წესი, იხატება შლილი — ანუ ის ორი ფურცელი, რომელიც ამა თუ იმ საგამოფენო დარბაზში უნდა წარდგეს“, — განაცხადა ხზმალიანმა.

მისი თქმით, სწორედ ეს არის მიზეზი იმისა, რომ ჰაჯიევის მიერ ნაჩვენები მანუსკრიპტების დანარჩენი გვერდები ცარიელია.

მატენადარანის დირექტორმა ჟურნალისტს განძასარში გამოფენილი მინიატურის დედანიც უჩვენა.

„ასევე მინდა აღვნიშნო, რომ იქ გამოფენილი ასლებიდან არ არსებობს არცერთი, რომლის დედანი და ორიგინალი ტექსტი მატენადარანში არ იყოს. ვფიქრობ, ყველა, ვინც იხილა ელჩებისთვის, დიპლომატიური წრეებისთვის წარდგენილი კადრები, იცნობს ამ გამოსახულებას. ამის ასლი იყო განთავსებული მატენადარანის განძასარის ფილიალში. ეს დიდებული მინიატურა. თითო-თითოდ შეგვიძლია გადავფურცლოთ გვერდები. გარკვეული გაგებით, ახლა გაუგებარი რამის დამტკიცებით ან დადასტურებით ვართ დაკავებულნი. ჩვენ არაფერი გვაქვს დასამტკიცებელი ან დასადასტურებელი, რადგან დრო ბევრად უფრო ძლიერი იარაღია რამის დასამტკიცებლად“, — აღნიშნა ხზმალიანმა.

მიუხედავად ამისა, მატენადარანის დირექტორმა დიპლომატიური წრეების წარმომადგენლები და მეცნიერები, რომლებიც ეჭვქვეშ აყენებენ სომხურ კულტურულ მემკვიდრეობას, ერევნის მატენადარანში მიიწვია და აღუთქვა, რომ მათ ყველა ეჭვსა და წუხილს გააფანტავს.

„ჩვენ ახლა ვუჩვენებთ იმავე მანუსკრიპტის დედანსა და ასლს, რათა ბევრისთვის ნათელი იყოს, რაზეა საუბარი. კიდევ ერთხელ მინდა ვთქვა: მანუსკრიპტის ასლობის საჩვენებლად ჩვენ თვითონ ვუჩვენებთ ცარიელ გვერდებსაც. აი, ამ მანუსკრიპტის ასლის ცარიელი გვერდები. და არანაირი გონივრული ახსნა არ შეიძლება ჰქონდეს იმას, თუ მხოლოს ორი გვერდის გამოფენისას რატომ უნდა გაგვეფორმებინა და გადაგვეწერა დანარჩენი ფურცლები.

თუ არ ხართ სპეციალისტი, ხელნაწერთმცოდნე ან მხატვარ-მინიატურისტი, სავარაუდოა, ვერც კი გაასხვავოთ, სად არის მაღალმხატვრული და მაღალხარისხიანი ასლი და სად — დედანი. და ახლა მეტისმეტად გაუგებარია ასლის ჩვენება და მისი წარდგენა ისტორიის გაყალბებად“, — აღნიშნა ხზმალიანმა.

მატენადარანის ფონდების მცველის, ხაჩიკ ჰარუთიუნიანის თქმით, 2015 წელს გახსნილი განძასარის ფილიალისთვის სულ 100-ზე მეტი მანუსკრიპტი დამზადდა. მათი უმეტესობა მოგვიანებით სომხეთში გადმოიტანეს, ხოლო განძასარში ოცდაათამდე დარჩა.

„როგორც წესი, ასლის გადასაღებად ირჩევენ მოცემული ხელნაწერის საუკეთესო მინიატურებს ან საუკეთესო გვერდებს, ხოლო დანარჩენი გვერდები, ბუნებრივია, გამოიტოვება, რადგან გამოსაფენად მხოლოდ ერთი გვერდია განკუთვნილი. მაგრამ ის ერთი ან ორი გვერდიც კი, რომელიც უნდა გამოიფინოს, ისეთი სიზუსტით კეთდება, რომ მნახველს ან მასალაში ჩაუხედავს ჰგონია, თითქოს მართლაც დედანია“, — განაცხადა ჰარუთიუნიანმა.

აზერბაიჯანული მხარის მიერ გავრცელებულ კადრებში ასევე ჩანს ერთ-ერთი ამ მანუსკრიპტის ასლი. ერევანში დაცული მისი დედანი 1232 წლით დათარიღებული ხელნაწერია, რომელიც XIV საუკუნის დასაწყისში ყარაბაღში გადაიტანეს და იქ მოხატეს.

ერევნის მატენადარანის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომლის, თამარა მინასიანის თქმით, იგი ასევე ცნობილია თარგმანჩაცის ოთხთავის (სახარების) სახელით.

„მას თარგმანჩაცის ოთხთავსაც უწოდებენ თარგმანჩაცის მონასტერში დაცვის გამო, თუმცა ძალიან დიდხანს ინახებოდა ხადავანქში, საიდანაც შემდეგ განჯის რეგიონის თარგმანჩაცის მონასტერში გადაიტანეს. საუფლო გამოსახულებები XIV საუკუნეში დოფიანთა სამთავრო სახლის წარმომადგენელთა დაკვეთით შეიქმნა“, — განაცხადა მინასიანმა.

განძასარში დიპლომატიური კორპუსის წარმომადგენლებისთვის ორგანიზებულ ღონისძიებას ასევე ესწრებოდა სამხრეთ კავკასიაში ევროკავშირის სპეციალური წარმომადგენელი მაგდალენა გრონო.

არა ხზმალიანის თქმით, მატენადარანში გრონოს ერევანში უკვე წარუდგინეს არა მხოლოდ სომხური ხელნაწერები, არამედ სხვადასხვა ცივილიზაციისა და რელიგიის წერილობითი მემკვიდრეობის ნიმუშები.

„სიხარულით უნდა აღვნიშნო, რომ ის ინფორმაცია, რაც ქალბატონ გრონოს გადავეცით, და ის ხელნაწერები, რომლებიც მან იხილა, მასზე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა. ვფიქრობ, მან საკმაოდ ღრმად გადახედა თავის წარმოდგენებს მატენადარანში შესვლამდე არსებულ წარმოდგენებთან შედარებით“, — განაცხადა ხზმალიანმა.

განძასარის ისტორიასა და წარმოშობაზე საუბრისას, მატენადარანის დირექტორმა აღნიშნა, რომ განძასარის ფილიალში ინახებოდა ამ ისტორიის მოწმე მრავალი განსაკუთრებული დოკუმენტის ასლი, რომელთა დედნები ერევნის მატენადარანშია.

„აქ თქვენ ხედავთ განძასარის ისტორიასთან დაკავშირებულ მხოლოდ რამდენიმე ნიმუშს. ეს არის განსაკუთრებული ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობის დოკუმენტები. აქ იხილავთ განძასარის მელიქების თითის ანაბეჭდებიან დოკუმენტებს, ხოლო ეს ბეჭდები ნიშნავდა ხელისუფლებას, ეს ბეჭედი ნიშნავს სულიერ ცხოვრებას, კულტურულ და ეკონომიკურ ურთიერთობებს. ასე რომ, განძასარი სომხობის ერთ-ერთი სულიერი და კულტურული ცენტრი იყო“, — აღნიშნა ხზმალიანმა.

მისი ცნობით, უკვე დაახლოებით სამი წელია, სომხეთში აშშ-ის საელჩოს მხარდაჭერით ხორციელდება ყარაბაღში დაწერილი ხელნაწერებისა და იშვიათი საარქივო დოკუმენტების რესტავრაციისა და პოპულარიზაციის პროგრამა.

პროგრამის ფარგლებში სრულად აღდგა ამ რეგიონის ხელნაწერები, ხოლო უახლოეს მომავალში დაგეგმილია მათი და საარქივო დოკუმენტების სპეციალური გამოფენის ორგანიზებაც.

აზერბაიჯანში აკრედიტებული დიპლომატიური კორპუსის ათეულობით წარმომადგენელი აზერბაიჯანის პრეზიდენტის თანაშემწის, პრეზიდენტის ადმინისტრაციის საგარეო პოლიტიკის საკითხთა განყოფილების გამგის, ჰიქმეთ ჰაჯიევის თანხლებით 12 სექტემბერს განძასარსა და დადივანქს ეწვია.

განძასარში ჰაჯიევმა დიპლომატებს მატენადარანის ყოფილ ფილიალში დარჩენილი ხელნაწერების ასლები წარუდგინა, აჩვენა მათი ცარიელი გვერდები და ამტკიცებდა, თითქოს ეს სომხური მხარის მიერ ისტორიის გაყალბებაზე მოწმობს.

იმავე ვიზიტისას ჰაჯიევმა ასევე განაცხადა, რომ განძასარი და დადივანქი „ძველი კავკასიის ალბანეთის ქრისტიანული მემკვიდრეობის განუყოფელი ნაწილია“ და განძასარის დაარსება ჰასან ჯალალს დაუკავშირა, იგი კავკასიის ალბანეთის მმართველად წარადგინა.