Հայաստանի եվրոպական ուղղությունը չպետք է ընկալել որպես աշխարհաքաղաքական վերակողմնորոշում. բելգիացի փորձագետ

Հայաստանի եվրոպական օրակարգն այսօր ձևավորվում է ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններով, այլև կոնկրետ նախաձեռնություններով՝ նոր տնտեսական փաթեթներով, առևտրային արտոնություններով և բարձր մակարդակի փոխայցելություններով։ Քաղաքական երկխոսությունից մինչև տնտեսական համագործակցություն, ենթակառուցվածքային ծրագրերից մինչև անվտանգության ոլորտ․ երկկողմ օրակարգն արագորեն շարունակում է ընդլայնվել ու խորանալ։

«Արմենպրես»-ի թղթակցի հետ զրույցում այսպիսի կարծիք է արտահայտել Բրյուսելում գործող վերլուծական և հասարակայնության հետ կապերի «Diplomatic World» նախագծի տնօրեն, փորձագետ Ալբերտո Տուրկստրան՝ անդրադառնալով Հայաստան-Եվրամիություն հարաբերությունների այսօրվա օրակարգային հարցերին, այդ թվում՝ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի տարածաշրջանային այցի նշանակությանը, ԵՄ-ի տնտեսական նախաձեռնություններին և Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր իրողություններին։

Այսուհանդերձ, ըստ բելգիացի փորձագետի՝ Հայաստանի եվրոպական ուղղության ակտիվացումը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես Երևանի աշխարհաքաղաքական կտրուկ շրջադարձ, այլ որպես արտաքին քաղաքականության դիվերսիֆիկացման տրամաբանական շարունակություն։

-Պարոն Տուրկստրա, Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը հուլիսի 2-ին այցելեց Ադրբեջան և Հայաստան: Որքանո՞վ է, ըստ Ձեզ, նրա այցը խորհրդանշական և որքանո՞վ ունի գործնական նշանակություն, ի՞նչ կարող է այն տալ երկկողմ հարաբերություններին:

-Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի այցը նշանակալից էր թե՛ խորհրդանշական, թե՛ գործնական առումով։

Խորհրդանշական առումով այն ցույց տվեց, որ Եվրամիությունը Հարավային Կովկասը համարում է աճող ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածաշրջան և մտադիր է մնալ այնտեղ որպես ակտիվ քաղաքական ակտոր։ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահի ներկայությունը (Հայաստանի դեպքում՝ ընդամենը մի քանի շաբաթ անց, երբ նա նախորդ անգամ այցելեց Երևան՝ մայիսի 4-ին և 5-ին մասնակցելու Հայաստան-ԵՄ առաջին գագաթնաժողովին և Եվրոպական քաղաքական համայնքի հանդիպմանը), հստակ ուղերձ հղեց, որ և՛ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը կարևոր գործընկերներ են ԵՄ-ի համար, թեև տարբեր ձևերով և տարբեր առաջնահերթություններով։

Հայաստանի համար այցը հաստատեց բարձր մակարդակի եվրոպական քաղաքական աջակցությունն այն ժամանակ, երբ Երևանը ձգտում է դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին քաղաքականությունը և նվազեցնել ցանկացած արտաքին գործոնից չափազանց կախվածությունը։ Այն նաև ամրապնդեց ԵՄ-ի կողմից Հայաստանի բարեփոխումների օրակարգի ճանաչումը և եվրոպական ինստիտուտների հետ ավելի սերտ համագործակցությունը։

Այցի ժամկետը նույնքան կարևոր է։ Այն տեղի ունեցավ ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովից անմիջապես հետո և Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրման և Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների կարգավորման շարունակական ջանքերի ֆոնին։ Միասին այս զարգացումները ստեղծում են ավելի բարենպաստ պայմաններ տարածաշրջանային համագործակցության համար և ամրապնդում ԵՄ-ի հետաքրքրությունը երկարաժամկետ կայունությանը աջակցելու հարցում։

Գործնական առումով այցը ուղեկցվեց մի քանի կոնկրետ նախաձեռնություններով, այլ ոչ թե պարզապես քաղաքական աջակցություն հայտնելով։ Բացի ենթակառուցվածքների, թվային վերափոխման, տրանսպորտային կապի և էներգետիկայի դիվերսիֆիկացիայի ոլորտում համագործակցությունը վերահաստատելուց, նախագահ ֆոն դեր Լայենը հայտարարեց նոր «Ինքնավար առևտրային միջոցների» մասին, որոնք կազատականացնեն Հայաստանից ԵՄ արտահանման մոտ 80 տոկոսը։ Այս միջոցառումները ներուժ ունեն՝ օգնելու հայկական բիզնեսներին դիվերսիֆիկացնել արտահանման շուկաները և նվազեցնել իրենց կախվածությունը ավանդական առևտրային գործընկերներից։

Ադրբեջանի համար ԵՄ ներգրավվածությունը շարունակում է կենտրոնացած լինել հիմնականում էներգետիկ համագործակցության, տրանսպորտային միջանցքների և տարածաշրջանային կապի վրա։ ԵՄ-ն մեծ հետաքրքրություն ունի Հարավային Կովկասի կայունության նկատմամբ, քանի որ երկարատև խաղաղությունը կարևոր է Եվրոպան Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի հետ կապող կապի նախաձեռնությունների հաջողության համար։

-Ձեր կարծիքով՝ ինչո՞վ է պայմանավորված Հայաստան-ԵՄ հարաբերությունների ներկա աննախադեպ ակտիվացումը և համագործակցության խորացումը, ինչպե՞ս կգնահատեք այդ հարաբերությունների ներկա մակարդակը։

-Հայաստան-ԵՄ հարաբերությունների ներկա արագացումն աշխարհաքաղաքական, անվտանգության և ներքին գործոնների համադրության արդյունք է։ Ամենակարևոր շարժիչ ուժը եղել է Հայաստանի անվտանգության միջավայրի հիմնարար վերափոխումը Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ Ադրբեջանի հետ հակամարտություններից հետո։ Այս զարգացումները բացահայտեցին Երևանի աճող դժգոհությունն իր ավանդական անվտանգության պայմանավորվածությունների վերաբերյալ՝ մասնավորապես այն ընկալման վերաբերյալ, որ Ռուսաստանի գլխավորած Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունը (ՀԱՊԿ) չի կարողացել ապահովել անհրաժեշտ աջակցությունը, երբ Հայաստանը օգնություն է խնդրել: Արդյունքում, Հայաստանը ձգտել է դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին գործընկերությունները և մեծացնել իր ռազմավարական ինքնավարությունը։

Միևնույն ժամանակ, Եվրամիությունն ավելի ու ավելի է հետաքրքրվում Հարավային Կովկասում իր դերի ամրապնդմամբ: Տարածաշրջանը ձեռք է բերել նոր ռազմավարական նշանակություն, քանի որ այն կապում է Եվրոպան Սև ծովի, Հարավային Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և այլ երկրների հետ: Այս համատեքստում, կապի նախաձեռնությունները, ինչպիսիք են Անդրկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին (TITR), կենտրոնական տեղ են գրավել ԵՄ-ի ավելի լայն կապի ռազմավարության մեջ: Հետևաբար, Հարավային Կովկասը դիտարկվում է ոչ միայն անվտանգության տեսանկյունից, այլև որպես առևտրի, էներգետիկ դիվերսիֆիկացիայի և տրանսպորտի միջանցք։

Երրորդ գործոնը Հայաստանի ներքին բարեփոխումների օրակարգի և եվրոպական առաջնահերթությունների համատեղելիությունն է: Ժողովրդավարական կառավարումը, դատական ​​բարեփոխումները, կոռուպցիայի դեմ պայքարի ջանքերը, ինստիտուցիոնալ արդիականացումը և օրենքի գերակայության ամրապնդումը ամուր հիմք են ստեղծել ԵՄ-ի հետ ավելի սերտ համագործակցության համար։

Այսօր Հայաստան-ԵՄ հարաբերությունները գտնվում են իրենց ամենաառաջադեմ փուլում՝ Հայաստանի անկախության վերականգնումից ի վեր: Քաղաքական երկխոսությունը զգալիորեն ակտիվացել է, տնտեսական համագործակցությունը ընդլայնվել է, և համագործակցությունը գնալով ավելի ու ավելի է տարածվում ավանդական ոլորտներից՝ ներառելով անվտանգության դիմադրողականությունը, սահմանների կառավարումը, թվային փոխակերպումը և կապը։ Հատկապես կարևոր հանգրվան էր այս տարի կայացած Հայաստան-ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը, որը քաղաքական երկխոսությունը բարձրացրեց նոր մակարդակի և ազդարարեց, որ հարաբերությունները դառնում են ավելի ու ավելի ռազմավարական, այլ ոչ թե սահմանափակվում են գործող համաձայնագրերի իրականացմամբ։ Գագաթնաժողովը հիմնված է 2025 թվականին Հայաստան-ԵՄ նոր ռազմավարական օրակարգի ընդունման վրա, որը հետագայում ստեղծում է ապագա համագործակցության համապարփակ շրջանակ։

ԵՄ-ն նաև իր քաղաքական պարտավորությունները հիմնավորել է շոշափելի նախաձեռնություններով, այդ թվում՝ Հայաստանի համար «Դիմակայունության և աճի» ծրագիրը, «Գլոբալ դարպաս» ներդրումները, Եվրոպական խաղաղության հիմնադրամի միջոցով աջակցությունը և «Ինքնավար առևտրային միջոցների» մասին հայտարարությունը, որոնք կազատականացնեն հայկական արտահանման մոտ 80 տոկոսը դեպի ԵՄ։

Այնուամենայնիվ, կարևոր է պահպանել իրատեսական սպասումները։ Հայաստանը (դեռ) ԵՄ թեկնածու երկիր չէ, և անդամակցությունը մնում է երկարաժամկետ հնարավորություն, այլ ոչ թե անմիջական հեռանկար։ Հետևաբար, ներկայիս գործընթացը պետք է ընկալվի հիմնականում որպես եվրոպական ինտեգրման խորացում՝ ինստիտուտների ամրապնդման, մրցունակության բարելավման և եվրոպական չափանիշներին Հայաստանի աստիճանական համապատասխանեցման միջոցով, այլ ոչ թե որպես անմիջական անդամակցության ուղի։

-Ձեր կարծիքով, ինչպե՞ս կարող է Հայաստանի եվրոպական ուղղության ակտիվացումը փոխել ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում։

-Հայաստանի կողմից ավելի ուժեղ եվրոպական կողմնորոշումը կարող է աստիճանաբար վերաձևավորել ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում՝ չնայած սա չպետք է մեկնաբանվի որպես անհապաղ աշխարհաքաղաքական վերադասավորում։

Դրա ամենակարևոր հետևանքը կլինի արտաքին ազդեցության ավելի մեծ դիվերսիֆիկացիան՝ պատմականորեն Ռուսաստանի կողմից գերիշխող և ավելի ու ավելի Թուրքիայի կողմից ձևավորվող տարածաշրջանում։ ԵՄ-ի ընդլայնված ներգրավվածությունը Հայաստանին տրամադրում է լրացուցիչ դիվանագիտական ​​​​ընտրություն, տնտեսական ռեսուրսներ, տեխնիկական փորձագիտություն և ինստիտուցիոնալ աջակցություն։ Հայաստանի համար ԵՄ-ի հետ ավելի սերտ համագործակցությունը ներկայացնում է ռազմավարական ինքնավարությունը մեծացնելու ջանք, այլ ոչ թե մեկ արտաքին կախվածությունը մյուսով փոխարինելու միջոց։ Նպատակը դիվերսիֆիկացիան է՝ ստեղծելով ավելի մեծ մանևրի հնարավորություն՝ բազմաթիվ դերակատարների, այդ թվում՝ ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Հնդկաստանի, Իրանի և այլոց հետ գործընկերություններ զարգացնելով։ Վերջին դիվանագիտական ​​​​զարգացումները կարող են ամրապնդել այս գործընթացը։ Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումը և Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների աստիճանական կարգավորումը ստեղծում են ավելի բարենպաստ պայմաններ տարածաշրջանային կապի համար։ Եթե ​​այս գործընթացները շարունակվեն, ապա դրանք կարող են զգալիորեն բարձրացնել Հարավային Կովկասում եվրոպական ներդրումային և ենթակառուցվածքային նախաձեռնությունների արդյունավետությունը։

Տարածաշրջանային տրանսպորտային կապերի վերաբացման վերջին առաջընթացը նույնպես ցույց է տալիս այս ներուժը։ Ախալքալաք-Կարս երկաթուղու վերսկսված օգտագործումը հայկական արտահանման և ներմուծման համար ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է պրագմատիկ համագործակցությունը ստեղծել շոշափելի տնտեսական օգուտներ՝ միաժամանակ լրացնելով ավելի լայն եվրոպական կապի նախաձեռնությունները։

Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը կշարունակի կախված լինել Հայաստանի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Իրանի և Եվրամիության փոխազդեցությունից։ Եվրոպայի հետ Հայաստանի ավելի սերտ հարաբերությունները չեն վերացնում առկա աշխարհաքաղաքական իրողությունները։ Ռուսաստանը մնում է կարևոր տնտեսական գործընկեր, Թուրքիան մնում է տարածաշրջանային խոշոր դերակատար, իսկ Ադրբեջանը պահպանում է զգալի աշխարհաքաղաքական ազդեցություն իր էներգետիկ ռեսուրսների և ռազմավարական դիրքի միջոցով։

Վերջապես, գլխավոր հարցն այն է, թե արդյոք ԵՄ-ն կարո՞ղ է Հայաստանի եվրոպական կողմնորոշումը դարձնել տնտեսապես և ինստիտուցիոնալ առումով կայուն, այլ ոչ թե պարզապես քաղաքականապես գրավիչ։ Դա կպահանջի երկարաժամկետ ներդրումներ տնտեսական դիմադրողականության, կապի, անվտանգության ոլորտում համագործակցության և ինստիտուցիոնալ զարգացման մեջ։

-Հնարավոր համարո՞ւմ եք, որ Հայաստանը հաջողությամբ պահպանի իր բալանսավորված արտաքին քաղաքականությունը՝ միաժամանակ խորացնելով հարաբերությունները ԵՄ-ի հետ և պահպանելով համագործակցությունը Ռուսաստանի Դաշնության հետ։

-Այո, չնայած այս հավասարակշռության պահպանումը գնալով ավելի դժվար է դառնում։

Հայաստանն ավանդաբար վարել է բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն՝ պահպանելով հարաբերությունները Ռուսաստանի, ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Իրանի և այլ գործընկերների հետ։ Փոքր, դեպի ծով ելք չունեցող երկրի համար, որը գտնվում է բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրում, դիվերսիֆիկացիան ռացիոնալ ռազմավարություն է, քանի որ այն նվազեցնում է կախվածությունը ցանկացած արտաքին գործոնից։

Այնուամենայնիվ, միջազգային միջավայրն ավելի բևեռացված է դարձել, մասնավորապես Ուկրաինայում պատերազմի սկսվելուց հետո։ Քանի որ Հայաստանը ընդլայնում է համագործակցությունը ԵՄ-ի հետ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են կառավարումը, դիմադրողականությունը, ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները և տնտեսական ինտեգրացիան, Մոսկվայի հետ տարաձայնությունները, հավանաբար, կշարունակվեն։

Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանի հետ լիակատար խզումը ո՛չ իրատեսական է, ո՛չ էլ ցանկալի կարճաժամկետ հեռանկարում։ Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի ամենամեծ տնտեսական գործընկերը, և երկու երկրները շարունակում են սերտորեն կապված մնալ առևտրի, էներգետիկայի, ներդրումների, աշխատանքային միգրացիայի և ֆինանսական հոսքերի միջոցով։ Հայաստանի անդամակցությունը Եվրասիական տնտեսական միությանը նաև ստեղծում է ինստիտուցիոնալ սահմանափակումներ, ինչն ավելի բարդացնում է եվրոպական ավելի խորը ինտեգրումը։

Հետևաբար, Հայաստանի ներկա մոտեցումը պետք է հասկանալ ոչ թե որպես աշխարհաքաղաքական ամբողջական վերակողմնորոշում, այլ որպես իր արտաքին քաղաքականությունը վերահավասարակշռելու ջանք։ Նպատակն է նվազեցնել մեկ գործընկերոջից չափազանց կախվածությունը՝ միաժամանակ հնարավորության դեպքում պահպանելով կառուցողական հարաբերություններ բազմաթիվ դերակատարների հետ։ Այս ռազմավարության հաջողությունն, ի վերջո, կախված կլինի Հայաստանի դիվանագիտական ​​հմտությունից, ԵՄ-ի պատրաստակամությունից՝ հետևողական և կայուն քաղաքական և տնտեսական աջակցություն ցուցաբերելու, ինչպես նաև Հայաստանի դիվերսիֆիկացման ջանքերին Ռուսաստանի արձագանքից։

-Պարոն Տուրսկտրա, ըստ Ձեզ, որքանո՞վ կարող են ԵՄ-ի կողմից հայտարարված տնտեսական աջակցության փաթեթներն ու առևտրային արտոնությունները փոխել Հայաստանի տնտեսական հնարավորությունները։

-ԵՄ ֆինանսական օգնությունը և առևտրային արտոնությունները կարող են զգալիորեն ամրապնդել Հայաստանի երկարաժամկետ տնտեսական հեռանկարները՝ չնայած դրանց ազդեցությունը պետք է դիտարկել որպես աստիճանական վերափոխման մի մաս, այլ ոչ թե անհապաղ լուծման։

Եվրոպական աջակցությունը կարող է նպաստել ենթակառուցվածքների զարգացմանը, թվայնացմանը, էներգետիկայի դիվերսիֆիկացիային, փոքր և միջին ձեռնարկությունների աջակցությանը և ընդհանուր գործարար միջավայրի բարելավմանը։ Միասին այս միջոցառումները կարող են մեծացնել Հայաստանի գրավչությունը ինչպես եվրոպական, այնպես էլ միջազգային ներդրողների համար։

Առևտրի դիվերսիֆիկացիան հատկապես կարևոր է։ Հայաստանի տնտեսությունը շարունակում է խորապես ինտեգրված լինել Ռուսաստանի հետ, և վերջին առևտրային խափանումները ընդգծել են միասնական շուկայից չափազանց կախվածության հետ կապված ռիսկերը։ Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից հայտարարված «Ինքնավար առևտրային միջոցները» կարևոր քայլ են այս մարտահրավերը լուծելու գործում։ Ընդունվելուց հետո դրանք կազատականացնեն ԵՄ-ում հայկական արտահանման մոտ 80 տոկոսը՝ ստեղծելով նոր հնարավորություններ հայ արտադրողների համար և միաժամանակ աջակցելով վերջերս Ռուսաստանի առևտրային սահմանափակումներից տուժած ոլորտներին։

Իրենց անմիջական առևտրային ազդեցությունից զատ, այս միջոցառումները կխրախուսեն հայկական բիզնեսներին հարմարվել եվրոպական կարգավորող և որակի չափանիշներին՝ այդպիսով բարելավելով մրցունակությունը և արտահանման կարողությունները երկարաժամկետ հեռանկարում։

Այդուհանդերձ, Հայաստանը չի կարող իրատեսորեն փոխարինել Ռուսաստանի հետ իր տնտեսական կապերը մեկ գիշերվա ընթացքում։ Ռուսաստանակենտրոն տնտեսական կառույցներից, այդ թվում՝ Եվրասիական տնտեսական միությունից հանկարծակի դուրս գալը կստեղծի զգալի կարճաժամկետ ռիսկեր՝ կապված առևտրի, էներգետիկայի, աշխատանքային միգրացիայի և ֆինանսական կայունության հետ։ Հետևաբար, ամենաիրատեսական սցենարը աստիճանական դիվերսիֆիկացիան է, այլ ոչ թե կտրուկ փոխարինումը։

Միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում ԵՄ-ի հետ ավելի խորը համագործակցությունը կարող է նվազեցնել Հայաստանի կառուցվածքային խոցելիությունները և նպաստել ավելի հավասարակշռված և դիմացկուն տնտեսական մոդելի ձևավորմանը։ Այնուամենայնիվ, հաջողությունը կախված կլինի ոչ միայն եվրոպական շարունակական աջակցությունից, այլև Հայաստանի՝ բարեփոխումներ իրականացնելու, կառավարումը ամրապնդելու, առկա ֆինանսավորումը արդյունավետորեն կլանելու և տարածաշրջանային կապակցվածության բարելավման ու Հարավային Կովկասում շարունակվող կարգավորման գործընթացների միջոցով ստեղծված հնարավորություններից օգտվելու կարողությունից։