Հայաստանը Եվրոպայում ավելի ու ավելի է դիտվում որպես «Ընդլայնված Եվրոպայի» նախագծի կենտրոնական հենասյուն․ հունգարացի փորձագետ

Հայաստան-Եվրամիություն հարաբերություններն ու գործընկերությունը թևակոխում են իրենց համատեղ պատմության նոր ու դինամիկ փուլ․ վերջին շրջանում դրանք աչքի են ընկնում զարգացման աննախադեպ արագությամբ՝ ընդգրկելով քաղաքական երկխոսությունից մինչև տնտեսական համագործակցություն և անվտանգությանը վերաբերող նախաձեռնություններ։

Այդ գործընթացում, թերևս, առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի վերջին այցը Երևան, որի ընթացքում հայտարարվեցին նոր տնտեսական նախաձեռնությունների մասին, ինչպես նաև վերահաստատվեց Հայաստան-Եվրամիություն համագործակցության ընդլայնման քաղաքական հանձնառությունն ու պատրաստակամությունը։

Ի՞նչ աշխարհաքաղաքական հաշվարկներ են ընկած Երևանի ու Բրյուսելի հարաբերությունների խորացման հիմքում, որքանո՞վ կարող է Եվրամիությունը դառնալ Հայաստանի ռազմավարական գործընկերը, ի՞նչ ազդեցություն կարող է ունենալ եվրոպական ուղղության ակտիվացումը Հարավային Կովկասի ուժային հավասարակշռության վրա, և արդյոք ԵՄ-ի առաջարկած տնտեսական փաթեթներն ունակ կլինե՞ն նշանակալի փոփոխությունների հանգեցնել Հայաստանի տնտեսության մեջ։

Այս և այլ հարցերի շուրջ «Արմենպրես»-ի թղթակցի զրույցում իր գնահատականներով է կիսվել Հունգարիայի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, միջազգային հարաբերությունների փորձագետ Պետեր Կրանիցը։

-Պարոն Կրանից, Ձեր կարծիքով՝ ինչո՞վ է պայմանավորված Հայաստան-ԵՄ հարաբերությունների ներկա աննախադեպ ակտիվացումը և համագործակցության խորացումը, ինչպե՞ս կգնահատեք այդ հարաբերությունների ներկա մակարդակը։

-Եվրոպան ինքնին վերափոխվում է։ 2022 թվականին Եվրոպական քաղաքական համայնքի ստեղծումը փորձ էր հիմք դնելու եվրոպական աշխարհաքաղաքական տարածքի՝ այսպես կոչված «Ընդլայնված Եվրոպայի» համար։ Սա մի նախագիծ է, որը նման է Արևելյան գործընկերության ձևաչափով սկզբնապես նախատեսվածին՝ Եվրոպայի հարևանության եվրոպականացմանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով հետխորհրդային տարածքին։ Չնայած Արևելյան գործընկերությունը շարունակում է գործել միկրո մակարդակում՝ դրա մակրո մակարդակի հավակնությունները մեծ մասամբ ավարտվել են՝ Բելառուսը մեկուսացված է Եվրոպայից, Ադրբեջանը հեռանում է ԵՄ-ի հետ քաղաքական համակարգումից, Ուկրաինան և Մոլդովան ձգտում են անդամակցության, իսկ ԵՄ-Վրաստան հարաբերությունները փակուղի են մտել։ ԵՄ-ն այժմ ձգտում է ստեղծել ավելի ամուր և համախմբված քաղաքական տարածք, որը բացառում է Ռուսաստանը և Բելառուսը, որտեղ Հայաստանը դառնում է այս նախագծի կենտրոնական հենասյունը։ Եվրոպայում Հայաստանն ավելի ու ավելի է դիտվում որպես Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև տատանվող պետություն, որտեղ յուրաքանչյուր առևտրային համաձայնագիր և յուրաքանչյուր ներդրում կարող է դիտվել որպես փոքր եվրոպական հաղթանակ ավելի լայն աշխարհաքաղաքական մրցակցության մեջ։

Հայերի համար, սակայն, Եվրոպայի հետ համագործակցությունը չպետք է դիտարկվի որպես քաղաքակրթական ընտրություն, ինչպես նաև Հայաստան-ԵՄ հարաբերությունները չպետք է դիտարկվեն որպես քաղաքական համաձայնություն կամ դաշինք։ Չնայած Հայաստանը՝ աշխարհի առաջին քրիստոնեական պետությունը, միշտ կմնա եվրոպական մշակութային աշխարհի մաս, աշխարհագրությունն ու աշխարհաքաղաքականությունը չեն կարգավորվում խորհրդանիշներով։ Փափուկ ուժը երբեք չի գերազանցի կոշտ ուժին, և Եվրամիությունն այն դիրքերում չէ, որ կարողանա Հայաստանին տրամադրել նշանակալի անվտանգության երաշխիքներ՝ թե՛ տնտեսական, թե՛ էներգետիկ, թե՛ ռազմական առումներով։ Փոխարենը, Հայաստան-ԵՄ հարաբերությունները դիվերսիֆիկացման և ռազմավարական ապահովագրման գործիք են անկայուն անվտանգության միջավայրում։ Ի վերջո, Ադրբեջանը, Թուրքիան, Իրանը, Վրաստանը և Ռուսաստանը կմնան Հայաստանի հարևանները և նրա ամենակարևոր տնտեսական և քաղաքական գործընկերները։ Հետևաբար, Հայաստան-ԵՄ հարաբերություններին պետք է մոտենալ՝ մտքում կրելով այդ իրականությունը։

-Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահը հուլիսի 2-ին այցելեց Ադրբեջան և Հայաստան: Որքանո՞վ է Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի այցը խորհրդանշական և որքանո՞վ ունի գործնական նշանակություն, ի՞նչ կարող է այն տալ երկկողմ հարաբերություններին:

-Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի այցը Հայաստան և Ադրբեջան խորհրդանշական էր մի քանի մակարդակներում։ Այն տեղի ունեցավ տարածաշրջանային խաղաղության և զարգացման համար զգալի նշանակության պահին՝ Հայաստանի պատմական խորհրդարանական ընտրություններից հետո և այն ժամանակ, երբ այն կարող է շրջադարձային լինել Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացում։ Այցի նպատակն էր վերահաստատել Եվրամիության դերը՝ որպես Հարավային Կովկասում անփոխարինելի գործոն և հաստատել իր տեղը տարածաշրջանի ենթադրյալ աշխարհաքաղաքական սեղանին։

Այցելությունը նաև կարևոր ուղերձ էր փոխանցում ԵՄ ինստիտուցիոնալ ճարտարապետության ներսում ուժերի փոփոխվող հավասարակշռության մասին։ Ֆոն դեր Լայենը Երևան էր մեկնել ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Մարթա Կոսի հետ, մինչդեռ ԵՄ արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության հարցերով բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալասը և Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիու Կոշտան մնացին Բրյուսելում։ Ժամանակացույցը հատկապես ուշագրավ էր, քանի որ այն տեղի ունեցավ ԵՄ դիվանագիտական ​​ծառայության հնարավոր վերանայման մասին հաղորդագրությունների տարածումից ընդամենը մի քանի օր անց, որը կարող էր նվազեցնել գերագույն ներկայացուցչի արտաքին քաղաքականության պարտականությունները և ավելի ամրապնդել հանձնաժողովի նախագահի դերը։

Գործնական առումով, սակայն, այցը զգալիորեն պակաս արդյունք տվեց, քան ենթադրում էր դրա խորհրդանշականությունը։ Առաջարկվող ինքնավար առևտրային միջոցառումները, ինչպես սպասվում է, կազատականացնեն Հայաստանից ԵՄ արտահանման մոտ 80%-ը, սակայն դրանք քիչ բան են անում հայ արտահանողների առջև ծառացած ամենակարևոր խոչընդոտները լուծելու համար, այդ թվում՝ բարձր տրանսպորտային ծախսերը, սահմանափակ լոգիստիկ կապը, կարգավորող մարմինների համապատասխանությունը և վարչական բեռը։ Ավելին, փաթեթը դեռևս պետք է անցնի ԵՄ-ի երկարատև օրենսդրական և վարչական հաստատման գործընթացը՝ նախքան ուժի մեջ մտնելը։ Չնայած այն ներկայացնում է համեստ քայլ դեպի ԵՄ-Հայաստան առևտրային հարաբերությունների սերտացում, այն չի կարող իրատեսորեն փոխարինել Հայաստանի առկա արտահանման շուկաները կարճաժամկետ և միջնաժամկետ հեռանկարում։ Նմանապես, հայտարարված 20 միլիոն եվրոյի «Խաղաղության դիվիդենտ» փաթեթը, որը նախատեսված է ականազերծման, առողջապահության և տեղական բիզնեսների աջակցության համար, կազմում է մոտավորապես 8.3 միլիարդ դրամ։ Բաշխված լինելով էական ֆինանսավորման կարիքներ ունեցող երեք ոլորտների վրա՝ փաթեթը, հավանաբար, չի ունենա ավելին, քան մասնատված գործնական ազդեցություն։

-Ձեր կարծիքով, ինչպե՞ս կարող է Հայաստանի եվրոպական ուղղության ակտիվացումը փոխել ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում։

-Այս տեսակի հանդիպումները զգալի ռազմավարական արժեք ունեն Հայաստանի համար։ Դրանք ընդգծում են Երևանի աճող միջազգային կարևորությունը, ընդգծում նրա արտաքին գործընկերությունների դիվերսիֆիկացիան և բարձրացնում քաղաքական ծախսերը արտաքին գործիչների համար, որոնք ձգտում են ազդել Հայաստանի ներքին կամ արտաքին քաղաքականության վրա։ Միևնույն ժամանակ, այցը ծառայում է Եվրամիության սեփական ռազմավարական նպատակներին՝ ցույց տալով, որ այն մնում է քաղաքականապես կարևոր գործոն իր հարևանությամբ, մասնավորապես այն տարածաշրջանում, որը գնալով ավելի կարևոր է դառնում Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգության և կապի համար։

Հայաստանն ինքնիշխան է իր քաղաքական և տնտեսական գործընկերներին ընտրելու հարցում, սակայն ինքնիշխանությունն ինքնին չի երաշխավորում, որ յուրաքանչյուր ռազմավարական ընտրություն անպայման օգտակար կլինի։ Այլ տարածաշրջանային տերություններ նույնպես հետապնդում են իրենց ազգային շահերը։ Ռուսաստանը և Իրանը՝ Հայաստանի հիմնական էներգամատակարարները և նրա երկու ամենակարևոր տնտեսական գործընկերները, երկուսն էլ բացահայտորեն մտահոգություն են հայտնել Երևանի՝ Եվրամիության հետ արագացող մերձեցման վերաբերյալ։ Քանի դեռ ԵՄ-Հայաստան համագործակցությունը մնում է իր ներկայիս պարամետրերի սահմաններում, Երևանը, հավանաբար, կպահպանի Բրյուսելի և իր ավանդական գործընկերների միջև հարաբերությունները հավասարակշռելու իր կարողությունը։ Ավելի խորը ռազմավարական վերադասավորումը, սակայն, կարող է սրել լարվածությունը Ռուսաստանի հետ, որը մնում է Հայաստանի ամենամեծ առևտրային գործընկերը, միաժամանակ ավելի բարդացնելով հարաբերությունները Իրանի հետ, որը և՛ կարևորագույն տարանցիկ ուղի է, և՛ անփոխարինելի էներգակիրների մատակարար՝ ավերիչ պատերազմից հետո կարևորագույն աշխարհաքաղաքական պահին։ Այս մրցակցային հարաբերությունների կառավարումը կպահանջի բացառիկ զգույշ դիվանագիտություն։

Հայաստանը վաղուց է ցուցադրել մրցակից աշխարհաքաղաքական կենտրոնները հավասարակշռելու կարողություն, բայց այդ հավասարակշռությունը պահպանելը կդառնա ավելի ու ավելի դժվար, քանի որ մեծ տերությունների մրցակցությունը սրվում է։ Այս համատեքստում Հայաստանի կառավարությունը կարող է նաև օգտվել հայկական սփյուռքի հետ ավելի սերտ համագործակցությունից, որի քաղաքական ազդեցությունը, գործարար ցանցերը և պաշտպանության կարողությունները կարող են լրացնել պաշտոնական դիվանագիտությունը և օգնել առաջ մղել Հայաստանի արտաքին քաղաքականության նպատակները արտերկրում։

-Որքանո՞վ կարող են ԵՄ-ի կողմից հայտարարված տնտեսական աջակցության փաթեթներն ու առևտրային արտոնությունները փոխել Հայաստանի տնտեսական հնարավորությունները։

-Եվրոպական շուկաներն առաջարկում են զգալիորեն ավելի բարձր գնային մակարդակներ, ինչը կարող է գրավիչ հնարավորություններ ստեղծել հայ արտահանողների համար: Այնուամենայնիվ, քանի դեռ պահպանվում են բարձր տրանսպորտային ծախսերը, սահմանափակ լոգիստիկ կապը և զգալի վարչական բեռը, ԵՄ-ն քիչ հավանական է, որ դառնա կենսունակ այլընտրանք եվրասիական շուկաներին Հայաստանի ավանդական արտահանման ապրանքների, մասնավորապես՝ մետաղների և ալկոհոլային խմիչքների համար: Փոխարենը, Հայաստանի համեմատական ​​առավելությունը եվրոպական շուկայում կայանում է այն ոլորտներում, որտեղ աշխարհագրությունը պակաս որոշիչ դեր է խաղում: Հետևաբար, երկիրը պետք է առաջնահերթություն տա բարձր արժեք ունեցող ծառայությունների և գիտելիքահեն արդյունաբերությունների արտահանման ընդլայնմանը, ներառյալ տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, արհեստական ​​բանականությունը, բիզնես գործընթացների աութսորսինգը և համատեղ ծառայությունների կենտրոնները: Հայաստանի լավ կրթված աշխատուժը, STEM (գիտելիքների և տեխնոլոգիաների) ուժեղ ավանդույթը, բազմալեզու տաղանդների պաշարը և համեմատաբար մրցունակ աշխատուժի ծախսերը ամուր հիմք են ստեղծում եվրոպական ծառայությունների արդյունաբերության և թվային նորարարության տարածաշրջանային կենտրոնի վերածվելու համար: