4 րոպեի ընթերցում
Տնտեսագիտության բնագավառում 2025 թվականի Նոբելյան մրցանակը շնորհվել է Նիդերլանդներից Ջոել Մոկիրին, ֆրանսիացի Ֆիլիպ Ագիոնին և կանադացի Պիտեր Հովիթին՝ «նորարարությունների վրա հիմնված տնտեսական աճի բացատրության համար»։ Մասնավորապես, մրցանակի կեսը բաժին է հասել Մոկիրին՝ «տեխնոլոգիական առաջընթացի միջոցով կայուն աճի նախադրյալները բացահայտելու համար», իսկ մյուս կեսը՝ Ագիոնին և Հովիտին համատեղ՝ «ստեղծագործական ոչնչացման միջոցով կայուն աճի տեսության համար»։
Ինչպես հաղորդում է «Արմենպրես»-ը, մրցանակը շնորհող հանձնաժողովը նշել է, որ դափնեկիրները ցույց են տվել, թե ինչպես կարող են նոր տեխնոլոգիաները խթանել կայուն աճը։
«Վերջին երկու դարերի ընթացքում, պատմության մեջ առաջին անգամ, աշխարհը տեսել է կայուն տնտեսական աճ։ Սա հսկայական թվով մարդկանց դուրս է բերել աղքատությունից և հիմք դարձել մեր բարգավաճման համար։ Այս տարվա տնտեսագիտության ոլորտի դափնեկիրներ Ջոել Մոկիրը, Ֆիլիպ Ագիոնը և Պիտեր Հովիթը բացատրում են, թե ինչպես է նորարարությունը խթանում հետագա առաջընթացը։
Տեխնոլոգիան արագ զարգանում է և ազդում բոլորիս վրա՝ նոր ապրանքներով և արտադրական մեթոդներով, որոնք հներին փոխարինում են անվերջանալի ցիկլով։ Սա կայուն տնտեսական աճի հիմքն է, որը հանգեցնում է ամբողջ աշխարհի մարդկանց կենսամակարդակի, առողջության և կյանքի որակի բարելավմանը։
Սակայն դա միշտ չէ, որ այդպես էր։ Հակառակը. մարդկության պատմության մեծ մասի ընթացքում նորմալ էր լճացումը։ Չնայած կարևոր հայտնագործություններին, որոնք երբեմն հանգեցնում էին կենսապայմանների բարելավմանը և եկամուտների բարձրացմանը, աճը միշտ ի վերջո կանգ էր առնում։
Ջոել Մոքիրը պատմական աղբյուրներն օգտագործեց որպես միջոց՝ կայուն աճի՝ նոր նորմալ դառնալու պատճառները բացահայտելու համար: Նա ցույց տվեց, որ եթե նորարարությունները պետք է հաջորդեն միմյանց ինքնածին գործընթացում, մենք ոչ միայն պետք է իմանանք, որ ինչ-որ բան աշխատում է, այլև պետք է ունենանք գիտական բացատրություններ այն մասին, թե ինչու: Այդ բացատրությունը հաճախ բացակայում էր արդյունաբերական հեղափոխությունից առաջ, ինչը դժվարացնում էր նոր հայտնագործությունների և գյուտերի զարգացումը: Նա նաև ընդգծեց հասարակության՝ նոր գազափարների առաջ բաց լինելու և փոփոխություններ թույլատրելու կարևորությունը:
Ֆիլիպ Ագիոնը և Պիտեր Հովիթը նույնպես ուսումնասիրեցին կայուն աճի մեխանիզմները: 1992 թվականի մի հոդվածում նրանք կառուցեցին մաթեմատիկական մոդել այսպես կոչված ստեղծագործական ոչնչացման համար. երբ շուկա է մտնում նոր և ավելի լավ ապրանք, հին ապրանքները վաճառող ընկերությունները տանուլ են տալիս: Նորարարությունը ներկայացնում է ինչ-որ նոր մի բան և, հետևաբար, ստեղծագործական է: Այնուամենայնիվ, այն նաև կործանարար է, քանի որ այն ընկերությունը, որի տեխնոլոգիան հնանում է, դուրս է գալիս մրցակցային դաշտից:
Դափնեկիրները տարբեր ձևերով ցույց են տալիս, թե ինչպես է ստեղծագործական ոչնչացումը ստեղծում հակասություններ, որոնք պետք է կառավարվեն կառուցողական եղանակով: Հակառակ դեպքում, հաստատված ընկերությունները և հետաքրքրություն ունեցող խմբերը կարգելափակեն նորարարությունները՝ անբարենպաստ պայմաններում հայտնվելու ռիսկի ենթարկվելով»,- ասվում է հայտարարության մեջ։