Հայոց ցեղասպանության հիշատակմանը մասնակցելու հրավերը գլխացավանք է Էրդողանի համար

ԵՐԵՎԱՆ, 16 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: ԱՄՆ Կենտուկիի համալսարանի պրոֆեսոր, պատմաբան, ցեղասպանագետ Արմեն Մասրուպյանը ամերիկացի ուսանողների համար դասախոսություն է կարդում ոչ միայն Հայոց ցեղասպանության, այլեւ Հոլոքոսթի, Դարֆուրի, Ռուանդայի ցեղասպանությունների մասին` հիմք ընդունելով այն գաղափարախոսությունը, որ երիտասարդ սերունդը պետք է իմանա պատմության անցքերն ու դասեր քաղի սխալներից: «Դասախոսության հիմնական նպատակն է ներկայացնել եւ մարդկանց մեջ առաջացնել պատասխանատվություն ցեղասանության կանպարգելման առնչությամբ: Շատ կարեւոր է, թե մենք ինչպես ենք հիշում անցյալը, քանի որ եթե մենք մոռանան այն` հակված ենք կրկնել այն»,- Երկրաբանական թանգարանում «Արմեպրես»-ի հետ զրույցում ասաց Արմեն Մասրուպյան` հավելելով, որ, բացի դասախոսությունից, սկսել է Հայոց ցեղասպանության հիշատակմանը նվիրված ցուցահանդեսների շարք, որոնք մեկնարկել են այս տարի Թուրքիայի միանգամից մի քանի քաղաքներում:

-Մանրամասնեք, թե Թուրքիայում ի՞նչ ցուցահանդեսներ եք կազմակերպում

-Իմ աշխատանքի մի մասը կատարվում է Թուրքիայում, քանի որ առաջին հերթին թուրք հասարակությունը պետք է հասկանա հարյուրամյա ոճիրն ու պատասխանատվություն կրի: Թուրքիայի մասին լուսանկաների հսկայական հավաքածու ունեմ, որոնք ներկայացնում են 1918-1923թթ. Թուրքիան: Այդ լուսանկարներն արդեն ցուցադրվել են Ստամբուլում, Մարզվանում, Իզմիր: Հաջորդ տարի ցուցահանդես կկազմակերպվի նաեւ Անկարայում: Թուրք ժողովրդի վերաբերմունքը մեծամասամբ դրական է: Նրանք հիմնականում տպավորված են լուսանկարներով, նաեւ հուզված` իմ ընտանիքի պատմությամբ:

-Ի՞նչ պատմություն է:

-Հայտնի լուսանկարիչ Արա Դիրդիլյանն իմ քեռին է: Նա Մարզվանում է ծնվել: Իմ պապը` Ցոլակը, լուսանկարիչ էր եւ Թուրքիայում հիմնել էր լուսանկարչական բիզնես: Նրա եղբայր Արամն էլ էր լուսնկարիչ, նրա որդի Հմայակն ու իմ մայր Ալիսը նույնպես լուսնկարիչներ էին: Նրանք իրենց բիզնեսն էին հիմնել Սիվասում, Սեբաստիայում, Սասունում, Ամասիայում Քոնիայում,Ադանայում: Նրանք փրկվեցին ցեղասպանությունից ` շնորհիվ լուսանկարչության: Թուրքական բանակն այդ լուսանկարների կարիքն ուներ եւ նրանք փոխեցին իրենց ազգանունն ու կրոնը Ցեղասպանության ժամանակ: Պատերազմի ավարտից հետո նրանք տեղափոխվեցին Հունաստան եւ կրկին փոխեցին իրենց ազգանունն ու կրոնը: Նրանք լուսանկարներ են արել Ցեղասպանության ընթացքում, ցավոք, այդ լուսանկարները բանակի համար էին, եւ դրանք չեն պահպանվել: Ցեղասպանության տարիներից ընդամենը երկու լուսանկար է պահպանվել, դրանցից մեկում մի անձ է, ով սպանվել է, երկրորդ լուսանկարոմ գերմանացի զնվորներ են, ովքեր նկարվել են հայ զոհերի դիակների մոտ: Սա իմ ընտանիքի պատմությունն է, որը ներկայացնելով աշխարհին` իմ համեստ մասնակցությունն եմ բերում Ցեղասպանության ճանաչման գործին:

-Հաջորդ տարի մենք կոգեկոչենք Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցը: Ի՞նչ կարելի է սպասել Թուրքիայից:

-Չեմ կարծում, որ Թուրքիայի կառավարությունը կճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը: Վստահ եմ, որ նրանք կտարածեն ինչ-որ հայտարարություն եւ իրենց ցավակցությունը կհայտնեն ու Հայոց ցեղասպանությունը կներկայացնեն Առաջին համաշխարհային պատերազմի համատեքստում: Նրանք կասեն, որ մենք կիսում ենք ձեր ցավը կամ որ թուրքերն էլ հայերի հետ միասին զոհվել են: Էրդողանից այլ բան չի կարելի ակնկալել: Բայց կան շատ խիզախ թուրքեր, ովքեր կոգեկոչեն Ցեղասպանությունը թե՛ Անկարայում, թե՛ Ստամբուլում:

-Նշանակում է կամաց-կամաց Թուրքիան փոխվո՞ւմ է:

-Այո, շատ փոխվում է, բայց շատ դանդաղ ու փոխվում է հասարակության մի փոքր զանգվածը, հիմնական գաղափարախոսությունն ու պետական քաղաքականությունը մնում է նույնը:

-Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հրավեր է ուղարկել Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին, որպեսզի նա հաջորդ տարի ապրիլի 24-ին մասնակցի Ցեղասպանության հիշատակմանը: Ինչպե՞ս կգնահատեք այս քայլը:

- Դա ճիշտ ընտրված դիվանագիտական քայլ է, ճիշտ հաշվարկ: Այդ քայլը լուրջ գլխացավանք է, թե՛ Էրդողանի, թե՛ Թուրքիայի կառավարության համար: Նրանք մոլորվել են, մտածում են` ի՞նչ պետք է անել եւ պատասխանը չեն կարողանում գտնել: Եվ դա շատ լավ է: Դա նման է մի վիճակի, երբ մեկին հրավիրում ես ինչ-որ միջացառման ու միաժամանակ ասում, որ նա պատասխանատվություն է կրում, եւ նա չգիտի` ինչ անել, ինչպես դուրս գալ այդ իրավիճակից: Գիտեք, ես գրեթե վստահ եմ, որ Էրդողանը չի գա, գուցե նրա փոխարեն Դավութօղլուն գա: Սպասենք, տեսնենք, թե ինչ տեղի կուենան:

-Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոս Արամ Առաջինը հայտարարել է, որ պատրաստվում է դատական հայց ներկայացնել ընդդեմ Թուրքիայի Սիսի նստավայրն ու հարակից կալվածքները ետ վերադարձնելու պահանջով: Ըստ ձեզ, որքանո՞վ է այս հայցը իրավական եւ որքանո՞վ է այն տեղին:

-Դա նույնպես շատ ճիշտ որոշում է եւ երեւի թե մի քիչ ուշացած է, ու պետք է հայցը ներկայացվեր մի քանի տարի առաջ, քանի որ կաթողիկոսությունն ունի բոլոր փաստաթղթերն ու նաեւ գիտեն` ինչ են կորցրել եւ ինչ են պահանջում: Շատ ճիշտ է հարցը իրավական ճանապարով լուծել: Սա իրավական գործ է եւ կարծում եմ, դա սկիզբ կդնի մի շարք այլ իրավական հայցերի, որոնք պետք է ներկայացնել հայկական եկեղեցիների եւ կալվածքների առնչությամբ: Իհարկե, ես վստահ եմ, որ Թուրքիան չի ընդունի եւ չի բավարարի հայցը, բայց քանի որ Թուրքիան Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի անդամ է եւ ունի դատավոր, հետեւաբար Կաթողիկոսությունը հայց կներկայացնի նաեւ ՄԻԵԴ եւ այդ կերպ հարցի հնչեղությունն ավելի կբարձրանա, եւ ես հույս ունեմ, որ ՄԻԵԴ-ում արդար դատավաճիռ կլինի:

-Խոսեցինք ՄԻԵԴ-ից, այնտեղ շուտով կքննվի մի գործ, որը նույնպես առնչություն ունի Հայոց ցեղասպանության հարցի հետ:

-Դուք նկատի ունեք Դողու Փերինչեքի գործը:

-Այո, իրավացի եք: Ի՞նչ եք կարծում ՄԻԵԴ որոշումը կարող է նախադեպ հանդիսանալ:

-Բնականաբար, դա շատ տարօրինակ հայց է, այնտեղ հարց է բարձրացվում ազատ խոսքի մասին: Փաստը, այն է, որ այդ Փերինչեքի խոսքերը հակասահմանադրական են Շվեյցարիայում եւ այդտեղ ազատ խոսքի հարց չկա: Չգիտեմ, թե ՄԻԵԴ-ն այս հարցում ի՞նչ որոշում կկայացնի: Գիտեք, մարդիկ ովքեր բարձրաձայն մերժում են ցեղասպանությունը` լինի դա Հայոց ցեղասպանությունը կամ Հոլոքոստը, կամ որեւէ այլ, նրանք միանգամից վերածվում են հերոսների եւ ազգայնականները նրանց գրկաբաց են ընդունում: Կասեմ իմ անձնական կարծիքը, ես արհամարհում եմ այն մարդկանց, ովքեր մերժում են կատարված ցեղասպանությունները: Ինչ վերաբերում է ՄԻԵԴ որոշմանը, ապա` այո, այն կարող է լինել օրինակ ապագայի համար: Այս առումով շատ կարեւոր է հրեական ցեղասպանության հարցը, քանի որ որոշման մեջ դրվում է երկակի ստանդարտներ Հայոց եւ հրեական ցեղասպանությունների միջեւ: ՄԻԵԴ-ն այլ դիրքորոշում ունի եւ եթե նրանք չբավարարեն հայցը եւ համարեն, որ դա խոսքի ազատության սահմանափակում է, ապա այդ կերպ կասկածի տակ կարող են առնել Հոլոքոսթը նույնպես, ու այդտեղ արդեն իր դիրքորոշումը պետք է արտահայտի հրեական համայնքը: Կարծում եմ` մենք ունենք ուժեղ կողմնակիցներ հրեական համայնքում, ովքեր այս հարցում կաջակցեն մեզ:

Այո, երկակի ստանդրաներ կան, սակայն ՄԻԵԴ-ում Իսրայելը ներկայացնում է իր պետական քաղաքականությունը, որը չի ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունն ու դա անվանում քաղաքական հարց:

-Այո, դուք իրավացի եք: Նրանք Հայոց ցեղասպաության հարցում ունեն այլ կարծիք եւ դա երկար ժամանակ է, ինչ չի փոխվում: Չգիտեմ ապագայում այդ տեսակետն ինչ տեսք կստանա, սակայն մի բան ակնհայտ է, որ Իսրայելի եւ Թուրքիայի հարաբերությունները գնալով վատանում է Գազայի հետ կապված եւ որոշ քաղաքական գործիչներ արդեն Հայոց ցեղասպանության հարցում այլ տեսակետ են արտայահայտում: Այնպես որ, տեսնենք, թե ինչպիսի դիրքորոշում կունենա Իսրայելը:

Հարցազրույցը` Հասմիկ Հարությունյանի