Հայաստանի տնտեսությունն ի վիճակի է տարեկան 4-4.5 միլիարդ դոլարի ներդրումների դաշտ ապահովել
11 րոպեի ընթերցում
ԵՐԵՎԱՆ,11 ՀՈՒՆՎԱՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Հայաստանում ներդրումների համար առավել գրավիչ ոլորտների, իրանական ու ԵԱՏՄ շուկաներն աշխարհին կապելու գործում Հայաստանի կարևոր դերակատարության և այդ հնարավորությունն իրացնելու մասին է «Արմենպրես»-ի հարցազրույցը Հայաստանում Ամերիկյան առևտրի պալատի խորհրդի նախագահ, «Ամերիաբանկ»-ի զարգացման գծով տնօրեն Տիգրան Ջրբաշյանի հետ:
-Պարոն Ջրբաշյան, Հայաստանում որո՞նք են այն ոլորտները, որ կարող են գրավիչ լինել ներդրողների համար:
-Ներդրումների դերը Հայաստանի նման փոքր երկրի համար առավելապես կարևոր է: Ներդրումների գրավչությունն ապահովելը բազմագործոն խնդիր է, սակայն զգալիորեն կախված է համապատասխան ներդրումային միջավայրի առկայությունից: Միևնույն ժամանակ պետք է նշել, որ դասական առումով ներդրումները կախված են ռիսկ-շահութաբերություն համակցությունից: Բարձր ռիսկը ենթադրում է բարձր եկամտաբերություն, ցածր ռիսկը` ցածր եկամտաբերություն: Օրինակ` ԱՄՆ-ում ներկայում ներդրումների եկամտաբերությունը բավականին ցածր է և համապատասխանում է ամերիկյան տնտեսությունում առկա ռիսկերի մակարդակին, բայց կան մարդիկ, ովքեր պատրաստ են մեծ ռիսկի գնալ և ներդրումներ են կատարում Քուրդիստանում(խմբ` քրդական պետական կազմավորում է Իրաքի կազմում), որն ամենառիսկային գոտիներից մեկն է, և ապահովում է գրեթե 10 անգամ ավելի բարձր եկամտաբերություն:
Հետևապես, Հայաստանի պայմաններում, առաջին հերթին, պետք է հասկանանք մեր երկրի ռիսկերն ու դրանց համահունչ եկամտաբերության մակարդակը: Եթե նայում ես Հայաստանին ռիսկերի տեսակետից, այն բավական ռիսկային գոտում է գտնվում. անցումային շրջանում գտնվող երկիր, չլուծված կոնֆլիկտ, շրջափակում և այլն, իսկ մյուս կողմից` եկամտաբերության անբավարար մակարդակ: Ահա բացատրությունը` ինչու ներդրումներ չկան:
Եթե այսօր ներդրումները հոսում են Պակիստան, աֆրիկյան երկրներ, ապա ենթադրվում է, որ ներդրումների համար կարևոր է նշյալ երկու բաղադրիչների համադրության նպատակահարմարությունը:
Ռիսկ-եկամտաբերություն կապը հաշվի առնելով` կարող ենք ասել, որ այսօր Հայաստանում կարող է զարգանալ երկու տիպի նախագիծ: Առաջինը` տնտեսության ավանդական ճյուղերը, որտեղ եկամտաբերությունը համահունչ է մեր ռիսկերին, օրինակ` արդյունաբերական գյուղատնտեսությունը, որը կարող է բարձր եկամտաբերություն ապահովել ԵԱՏՄ անդամակցության պայմաններում: Երկրորդ ուղղությունը էներգետիկան է, որտեղ ռիսկերը նվազեցված են, քանի որ պետությունը որոշակի պարտավորություն ունի գնելու արտադրված էլեկտրաէներգիան: Դրանով ռիսկերը նվազում են, հետևաբար եկամտաբերության մակարդակն էլ ավելի ընդունելի է դառնում:
Մյուս ուղղությունը զբոսաշրջությունն է` հաշվի առնելով նաև սփյուռքի առկայությունը: Եթե գալիս ենք ոչ ավանդական ինդուստրիային, գրավիչ ոլորտ է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ճյուղը, որտեղ կապիտալ ներդրումները շատ նվազ են, քանի որ հիմնականում մարդկային կապիտալի ներդրումների կարիք կա: Անդրադառնալով տնտեսության ոչ ավանդական ճյուղերին՝ որպես գրավիչ ոլորտ կարելի է նշել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ճյուղը, որտեղ կապիտալ ներդրումները շատ սակավ են, քանի որ հիմնականում մարդկային կապիտալի ներդրումների կարիք կա: Հաջորդ ուղղությունը` այլընտրանքային էներգետիկան է, այստեղ ևս կա էներգիան պետության կողմից գնելու պայմանը, և որոշակի նախագծեր նման պայմաններում դառնում են շատ հրապուրիչ:
-Այս առումով, ո՞րն է պետության ամենակարևոր գործառույթն ու դերակատորությունը, որը պետք է ստանձնի:
-Պետության դերը պետք է լինի այն առաջնահերթ ոլորտների ընտրությունը, որոնք կարևոր են նորարարական նախագծեր ձեռնարկելու, տարբեր մեթոդներով այդ ուղղություններում եկամտաբերության բարձրացումն ու ռիսկերի նվազեցումը ապահովելու համար: Ի՞նչ կարելի է անել. պետական երաշխիքների տրամադրում, վերաֆինանսավորման նախագծերի իրականացում, հարկային որոշակի արտոնությունների քաղաքականության մշակում:
Մյուս կողմից` ռիսկերի նվազեցումը հնարավոր է ապահովել առավել կանխատեսելի իրավական համակարգ ստեղծելու և կոռուպցիայի դեմ պայքարի արդյունքում: Չնայած չեմ սիրում «դեմ պայքար», քանի որ իրականում խոսքը գնում է ոչ թե կոռուպցիայի դեմ պայքարի, այլ արդյունավետ կառավարման համակարգ ձևավորելու մասին, որի արդյունքում կոռուպցիան կնվազի: Այստեղ պետք է պայքարել արդյունավետ կառավարման համակարգ ունենալու համար, պետք է պայքարել հանուն ինչ-որ բանի:
Պակաս չեմ կարևորում նաև միջազգային ասպարեզում Հայաստանի համապատասխան իմիջի ձևավորումը: Կարծում են նաև, որ անհրաժեշտություն կա մեր տնտեսության, ինչպես նաև առանձին ճյուղերի մասին մասնագիտական տեղեկատվության պարբերական հրապարակման, ինչը հնարավորություն կտա շուկայի համապատասխան խաղացողների ծանոթանալ Հայաստանում առկա հնարավորություններին և ընդունել ներդրումներ կատարելու գիտակցված որոշում:
Հաջողության կարևոր ցուցանիշը լինելու է ներդրումների ծավալը ՀՆԱ-ի նկատմամբ: Երբ այդ ծավալը 30-40 տոկոսի հասնի, ապա Հայաստանը կհայտնվի բոլորովին այլ իրավիճակում թե' բարոյահոգեբանական, թե' քաղաքական, թե' սոցիալական և թե' բիզնես միջավայրի առումով: Այս ամենը շատ լավ ջերմաչափ է, որը որոշում է տվյալ երկրի միջավայրն ու ապագան: 30-40 տոկոսը լուրջ թիվ է, եթե հաշվի առնենք այսօրվա 16-17 տոկոսը, սակայն ես կարծում եմ, որ Հայաստանը ի վիճակի է այսօր տարեկան մոտ 4-4.5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ներդրումների դաշտ ունենալ տնտեսության տարբեր ճյուղերում:
-Ձեր նախորդ հարցազրույցներից մի այսպիսի միտք դուրս բերեցի` Դուք կարծում եք, որ Հայաստանը մեծ շանս ունի կապող օղակ հանդիսանալու Իրանի ու Արևմուտքի, ինչպես նաև` ԵԱՏՄ երկրների և ԵՄ-ի միջև: Նաև ասել եք, որ այդ շանսը մեզանից է կախված, թե ինչպես կօգտագործենք: Որքանո՞վ ենք կարողանում դա իրագործել, եթե ոչ, ի՞նչն է պատճառը, ի՞նչ է պետք անել:
-Թվերը ցույց են տալիս, որ չենք կարողանում շանսը լավ իրացնել: Ցավոք սրտի` մեր ունեցած գործիքակազմի հնարավորությունները և մեր տակտիկական կարողությունները թույլ չեն տալիս պետությանն արագ արձագանքել առաջ եկող հնարավորություններին, որպեսզի ստեղծվեն պայմաններ բիզնեսի համար: Դրա վառ օրինակն է այն, որ վերջին մի քանի շաբաթվա ընթացքում(հարցազրույցն անցկացվել է 2015-ի դեկտեմբերի կեսերին) կարևորվեց սննդի արդյունաբերության արտահանումը ԵԱՏՄ շրջանակներում: Եթե պատկերացնում ենք սննդի արդյունաբերության ցիկլայնությունը, ապա դա ենթադրում է, որ ցիկլայնությունը կապված է սեզոնայնության հետ: Կան մթերման, արտադրության, սպառման ժամկետներ: Երբ դու մթերման ավարտին սկսում ես խոսել արտահանման խրախուսման գործողությունների մասին, ենթադրվում է, որ մթերման փուլը բաց ես թողել, ինչը նշանակում է, որ ժամանակին չես արձագանքել, միջամտել:
Ինչ վերաբերում է Իրանի հետ հարաբերություններին, ապա ես շատ եմ կարևորում դրանք: Պալատը բավական ակտիվ է զբաղվում այդ հարցերով: Այդ տեսնակյունից կարևորում եմ ԱՄՆ դեսպանի մոտեցումը, ով մեզ հետ հանդիպման ընթացքում նշեց, որ Իրանը Հայաստանի համար հեռանկարային է, և ինչպես Հայաստանը կանգնեց համաշխարհային հանրության կողքին, երբ որոշակի պատժամիջոցներ կիրառվեցին, ապա այսօր էլ Հայաստանը պետք է օգտվի ստեղծված իրավիճակից, երբ պատժամիջոցները աստիճանաբար վերացվում են:
Կարևորում եմ նաև այն, որ Հայաստանի կառավարությունը որոշակի գործողություններ է իրականացնում. եղան քննարկումներ, կառավարական այց:
Սակայն որպեսզի հստակ պատկերացնենք իրավիճակը, կարևոր է հաշվի առնել այն, որ եվրոպական 300-400 խոշոր գործարարներ արդեն չորրորդ հավաքն են անցկացնում Շվեյցարիայում` հրավիրելով Իրանի բիզնեսի ու պետական ոլորտների ներկայացուցիչներին` քննարկելու ստեղծված հնարավորությունները, մատնանշելու նախագծերը, ուղղությունները, ոլորտները և ապրանքների շուկաները: Ես նման ակտիվություն մեզ մոտ չեմ տեսնում: Մենք անգամ չենք կարողանում ներկայացնել միջազգային սահմանափակումների վերացման ժամանակացույցը, թե որ պահից, երբ և ինչ է փոխվելու խաղի կանոններում: Բիզնեսը դա պետք է կարողանա հասկանալ:
Մեծ հույսեր ունեմ կապված այն հանգամանքի հետ, որ Հայաստանը ակտիվ մասնակցում է ԵԱՏՄ-ի և Իրանի միջև ազատ առևտրի համաձայնագրի կնքման գործընթացին:
Հայաստանն իր գործարար միջավայրի տեսանկյունից լավ դիրքերում է` համեմատած ԵԱՏՄ այլ երկրների հետ: Չօգտագործել այդ հնարավորությունը, չդառնալ բիզնես հաբ այդ երկրների շուկաներում աշխատող մեծ եվրոպական, ամերիկյան ընկերությունների համար, կարծում եմ` բաց թողած հնարավորություն կլինի:
Առնվազն պետք է հասկանալ մեր մրցակցային դիրքերը այդ երկրների նկատմամբ, վերլուծել, թե որտեղ ենք թույլ, որ դեպքերում կարելի է արձագանքել և այստեղ հրավիրել տարբեր մարդկանց: Այս գործընթացներում պետք է առավել նախահարձակ, ագրեսիվ ու ակտիվ լինել, քանի որ այդ հնարավորությունների պատուհանը շատ մեծ չի լինելու, շատ արագ կարող ենք այն կորցնել: Մի օրինակ բերեմ, Ղազախստանի նախագահ Նազարբաևը ելույթ էր ունենում ու խոսում լրջագույն հարկային բարեփոխումների մասին` նշելով, որ երկրում թողնելու են երեք տիպի հարկ` դրանք նվազեցնելով մինչև նվազագույն ցուցանիշների, և դրանով հրավիրում էր ԵԱՏՄ տարածքում աշխատող ձեռնարկություններին տեղափոխել իրենց բիզնեսը Ղազախստան: Պետք է հասկանալ, որ այստեղ ներսում էլ ենք մրցակցելու միմյանց հետ: Վաղը դրա համար էլ ենք ափսոսալու, որ, ունենալով շատ լավ մրցակցային առավելություններ, լիարժեք չենք օգտագործել դրանք:
Անկախ պետության 25 տարիների ընթացքում առաջին անգամ շատ լավ մեկնարկային հնարավորություններ ունենք: Միշտ մեր ցուցանիշները, մեկնարկային դիրքերն ավելի վատն են եղել` պատերազմ, երկրաշարժ, փակ սահմաններ, արտագաղթ, ծանր տնտեսական վիճակ: Առաջին անգամ հայտնվել ենք մի իրավիճակում, երբ մեր մեկնարկային դիրքերն ավելի լավն են, քան մեր շրջապատինը:
Պատրաստեց` Անի Նազարյանը
Հարցազրույցի առաջին մասը` Առաջիկայում Հայաստանում խոշոր ֆրանչայզինգային նախագծեր կլինեն. հարցազրույց Տիգրան Ջրբաշյանի հետ