Գիտությունների ազգային ակադեմիա. Հայաստանը պետք է վառ կետ դառնա աշխարհի գիտական քարտեզի վրա

ԵՐԵՎԱՆ, 30 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան այս տարի դառնում է 70 տարեկան: Ակադեմիայի ձեռքբերումների, խնդիրների և մտադրությունների մասին «Արմենպրես»-ը զրուցում է ՀՀ ԳԱԱնախագահ Ռադիկ Մարտիրոսյանի հետ:

- Պարոն Մարտիրոսյան, «Արմենպրես»-ը շնորհավորում է Ձեզ ակադեմիայի հոբելյանի առթվ:ԳԱԱ-ն այսօր ի՞նչ դեր է խաղում Հայաստանի կյանքում:

- Գիտությունների ազգային ակադեմիան և’ անցյալում, և’ այսօր, մի'շտ ունեցել է մի առաքելություն` կատարել հետազոտություններ, որոնք կնպաստեն տնտեսության, հասարակության, ընդհանրապես երկրի կայացմանը և որոնք մինչև այդ հայտնի չեն եղել: Պատմությունն ասում է, որ գիտությունը մեր գոյատևման համար կարևոր նշանակություն է ունեցել: 5-րդ դարասկզբին, օրինակ, Մեսրոպ Մաշտոցը հայտնաբերեց հայոց գրերը: Դա գիտություն էր, փայլուն գիտական արդյունք, որը տասնյակ դարերի ընթացքում չփոփոխվեց: Հետագա սերունդները կրթվել ու դաստիարակվել են`օգտվելով այդ գրերից: Գիտությունը միշտ ունի մի կարևոր դեր` նպաստել երկրի ու ժողովրդի զարգացմանը: Այդ առումով մեր ակադեմիան կատարել է իր առաքելությունը: Այս տարվա սկզբին ակադեմիայի հետազոտական հիմնարկներում ստացել ենք այնպիսի գիտական արդյունքներ, որոնք հանրահայտ են դարձել ողջ աշխարհում, որոնց միջոցով Հայաստանը որպես երկիր, իսկ հայ ժողովուրդը որպես ստեղծագործ ժողովուրդ, հայտնի է դարձել աշխարհի բազմաթիվ ժողովուրդներին: Այդ բոլոր արդյունքները ձեռք են բերել բարձր գիտական նշանակություն և արժեք: Այն երկիրը, որն աշխարհի հեղինակավոր գիտականամսագրերում տպագրում է մեծ թվով հոդվածներ ու նորույթներ, շատ ակտիվ գիտական երկիր է: Օրինակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 5 տարին մեկ տպագրում է մի հատոր, որը կոչվում է «Գիտությունն աշխարհում»: Այնտեղ երկրների գիտական արդյունքները նշված են ըստ տարածաշրջանների: Մեր տարածաշրջանում Հայաստանը գրեթե բոլոր ոլորտներում ամենաառաջին հորիզոնականներում է Իսրայելից հետո: Նախկին ԱՊՀ երկրների շրջանակներում մենք առաջին տեղում ենք: Այսինքն` շատ մարդիկ ենհետաքրքրված մեր աշխատանքներով: Սակայն շատ կարևոր է, թե գիտական արդյունքները որքանով են ներդրված տնտեսության մեջ: Մեզանում ներդրումները շատ քիչ են: Գիտության ոլորտում մենք դեռ շատ անելիքներ ունենք: Սակայն դա միակողմանի չէ: Այստեղ անելիքներ ունեն նաև պետությունը, կառավարությունը, տնտեսավարող սուբյեկտները, այսինքն` բոլոր նրանք, ովքեր ներգրավված են տնտեսության զարգացման գործընթացում:

- Անկախանալուց հետո Հայաստանըո՞ր երկրների հետ է համագործակցության սերտ եզրեր հաստատել:

- Դրանք շատ են. եվրոպական ու ասիական մի շարք երկրներ, Կորեա, Ճապոնիա, Չինաստան և այլն: ՄերԿենսատեխնոլոգիայի ինստիտուտը, չնայած շատ փոքր ծավալով, բայց բացառիկ նյութեր է արտադրում և տալիս Գերմանիային, Ֆրանսիային, որոնք զբաղված են դեղագործական արտադրությամբ: Էլեկտրոնիկայի ասպարեզում մեր Կառավարման համակարգերի ինստիտուտն այնպիսի աշխատանքներ է անում, որոնք հայտնի են Եվրոպայում: Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտը կապերի մեջ է Հարավային Կորեայի հետ: Ռուսաստանի հետ նույնպես սերտ համագործակցում ենք:

- Պարբերաբար հայտարարում եք, որ գիտությամբ զբաղվելը գրավիչ չէ: Ակադեմիայի ղեկավարությունն ի՞նչ է անում այն հետաքրքիր ու գրավիչ դարձնելու համար: Կարո՞ղ ենք ասել, որ դրա գլխավոր պատճառը ցածր վարձատրությունն է:

- Այս խնդիրն ունի և' պատմություն, և' այսօրվա պատճառները: Ընդհանրապես գիտությամբ զբաղվելը թանկ հաճույք է և ծախսեր է պահանջում: Այն մակարդակը, որ ունեցել ենք, և որը հայտնի է եղել ամբողջ աշխարհում, ապահովելու համար նախկինում միջոցներ են ներդրվել, և կատարվել են հետազոտություններ: Այժմ նույնպես դրանց կարիքը կա: Նախորդ դարում այդ միջոցները գալիս էր Սովետական Միության կենտրոնից, որը գիտեր, թե ինչ բան է գիտությունը, նրա դերը, նշանակությունը, և հայտնի էին նաև արդյունքները. ատոմային էներգետիկա, ատոմային ռումբ, տիեզերքի ուսումնասիրություն և այլն: Քանի որ հայ ժողովուրդն ընդունակ ժողովուրդ է, միշտ ձգտում է նորույթ ստանալ, զբաղվել գիտությամբ, այդ պատճառով Սովետական Միությունը Հայաստանում հիմնում էր բազմաթիվ գիտական կազմակերպություններ և ստեղծում միջոցներ այդ արտադրանքը գնելու համար: Դրա համար էլ մենք հասել էինք այդպիսի բարձունքների: Իսկ երբ անկախ երկիր դարձանք, այդ աղբյուրը ցամաքեց: Այսուհետև մենք մեր միջոցներով պետք է ստեղծենք, բայց դրանք սուղ են, ինչի պատճառները շատ են. մեր տնտեսությունը դեռ չի զարգացել, այն տնտեսությունը, որը եղել է, այսօր շարունակուքյուն չունի, քայքայվել է, կորցրել ենք առևտրատնտեսական կապերի ու շուկաների մեծ մասը և այլն: Տնտեսությունը պետք է ստեղծի բյուջե, իսկ այդ բյուջեից պետությունը կֆինանսավորիիտությունը,եթե հասկանա, որ անհրաժեշտ է այն զարգացնել: 90-ականների սկզբից այդ հնարավորությունները չկան: Դրա համար գիտական գործով զբաղվելը դարձավ ոչ գրավիչ, ոչ շահավետ, հատկապես երիտասարդների համար, ովքեր մտածեցին, որ այդ ոլորտում ապահովված չեն նվազագույն սոցիալական պայմանները, ու այն հեռանկարային չէ, իսկ դրանով ընկավ գիտական աշխատանքի և գիտաշխատողի վարկը հասարակության մեջ: Սակայն դա միայն մեզ մոտ չէ, այև նախկին Սովետական Միության ողջ տարածքում է: Հետևաբար, որպեսզի մենք կարողանանք վերադառնալ այն մակարդակին, որ ունեցել ենք, պետք է կարողանանք առաջին հերթին գրավիչ դարձնել հետազոտությունը, որպեսզի երիտասարդը, լսլեով դրա մասին, հասկանա, որ դա իրեն հետաքրքրեց և ցանականա զբաղվել դրանով: Պետք է նրա սոցիալական տարրական հարցերը լուծել` աշխատավարձ, բնակարան, հեռանկար, վերաբերմունք: Սրանց մի մասը նաև մեր խնդիրն է: Մենք պետք է գրավիչ դարձնենք, իսկ պետությունն էլ պետք է նյութապես ապահովի երիտասարդին: Սակայն պետական բյուջեում գիտությանը հատկացվող միջոցները հավասար են ՀՆԱ-ի 0,25 տոկոսին: Համեմատության համար` Եվրոպայում այն մոտավորապես 2 տոկոս է, Ռուսաստանում` 1,2 տոկոս, հարևան երկրներում այն մոտենում է 1 տոկոսի:

- Եթե Հայաստանի բյուջեն փոքր է, ապա ինչպե՞ս ենք կարողանում մեր գիտական աշխատանքներով առաջին հորիզոնականներում հայտնվել:

- Դա կատարվում է մեր միջազգային համագործակցության արդյունքում: Մենք անում ենք ամեն ինչ, որպեսզի ունենանք լայն կապեր միջազգային գիտական կենտրոնների հետ` ունենալով նոր գաղափարներ ու առաջարկներ: Նրանք հետաքրքրվում են մեզանով, և մենք կարողանում ենք համատեղ աշխատանքներ կատարել: Այդ աշխատանքների համար իրականացվում ենմիջազգային ծրագրեր,տրվում են դրամաշնորհներ, արդյունքում աճում է մասնավոր կառույցների հետաքրքրությունը, ինչն էլ բերում է լրացուցիչ միջոցներ: Մենք ստեղծեցինք մի լավ աղբյուր. դա սփյուռքի հայազգի խոշոր գիտնականների ներգրավումն է մեր գիտական հետազոտություններում: Մենք նրանց ընտրեցինք որպես մեր ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ: Սկզբնական շրջանում թերահավատ էինք, բայց դա նպաստեց մեր գիտության մեջ հետաքրքիր ծրագրերի իրականացմանը: Եվ այսօր մենք ունենք 100-ից ավել այդպիսի գիտնականներ աշխարհի 23 երկրներից: 50-ից ավելի ծրագրեր ունենք նրանց մասնակցությամբ: Շատ են նաև նրանց մասնակցությամբ ավարտին հասցված ծրագրերը: Դրանք են երիտասարդ կադրերի պատրաստումը, համատեղ աշխատանքների տպագրումը և այլն:

-Ասացիք, որ տրամադրվում են դրամաշնորհներ, որոնց միջոցով գիտությունը Հայաստանում կարողանում է որոշակի խնդիրներ լուծել: Այդ դրամաշնորհներով հնարավո՞ր էգոնեկիսովչափլուծել ԳԱԱ-ի և գիտական աշխատողի խնդիրները:

- Տարեկան ծախսերի մեջ անցյալ տարի մեր ֆինանսների 30 տոկոսը մենք ձեռք էինք բերել արտաբյուջետային միջոցներով: Այսինքն` բյուջեն 70 տոկոսն էր կազմում: Դա քիչ չէ, մեծ թիվ է, քանի որ գիտության ծախսը, հատկապես հիմնարար գիտության ծախսը, պետության հոգսն է: Նա պետք է շահագրգռված լինի, որ կրթությունը, գիտությունը և մշակույթը զարգանան: Սրանով է ժողովուրդըզարգանում, հեղինակություն ձեռք բերում: Գիտությունների ազգային ակադեմիան վայր է, որտեղ զարգացվում են հիմնականում հիմնարար հետազոտությունները: Իսկ դա պետության մենաշնորհն է:

- Պարոն Մարտիրոսյան, Դուք միշտ հայտարարել եք, որ Գիտությունների ազգային ակադեմիան երիտասարդացման կարիքունի: Ի՞նչ քայլեր են արվում այդ ուղղությամբ:

- Երիտասարդացման հարցն այսօր այնքան էլ սուր չէ, որքան մի 10 տարի առաջ էր: Այսօրվա մեր աշխատակիցների 29 տոկոսը երիտասարդներ են: Դա պակաս թիվ չէ: Մենք այսօր մտահոգություն ունենք միջին սերնդի համար: Երիտասարդին սովորեցնողն ու հիմնական աշխատանք կատարողը այսօր նա պետք է լիներ: Այսինքն` այն սերունդն, ով 10 տարի առաջ երիտասարդ էր: Նրանք են, ովքեր այդ տարիներին չեկան գիտություն կամ գնացին մեկ այլ երկիր:

- Ասացիք, որ 90-ականների սկզբին երիտասարդները ձգտում էին գիտությամբ զբաղվել արտասահմանյան երկրներում: Այսօր կա՞ այդ խնդիրը: Եվ եթե այո, ապա Դուք ինչպե՞ս եք վերաբերվում դրան:

-Գիտական լավ արդյունքներ ունեցող երիտասարդներնայժմ այնքան էլ հրապուրված չեն գնալով, քանի որ նրանց սոցիալական խնդիրների մի մասը լուծված է: Ստանում են դրամաշնորհներ, գումարներ, կապեր ունեն միջազգային կառույցների հետ, ինչի շնորհիվ մեկնում են գործուղումներ, մա սնակցում են գիտական ժողովների: Այսինք` հիմնական խնդիրների մի մասը լուծվում է: Եվ երիտասարդ գիտնականը վերլուծում է ու հասկանում, որ գնալու կարիք չկա: Էլի կան դեպքեր, երբ գնում են, սակայն դրանք շատ քիչ են ու անհամեմատելի 90-ականների հետ: Կան դեպքեր, երբ գնացել են այլ երկիր, բարձր մակարդակի հասելև ուզում են վերադառնալ: Եթե չվերադառնան էլ, ապա մենք կարող ենք նրանց ներգրավել մեր աշխատանքներում:

- Մի առիթով դուք առանձնացրել եք քիմիական գիտությունը` նշելով, որ այն հետ է մնում բնագիտական այլ ուղղղություններից և չի համապատասխանում նույնիսկ խորհրդային տարիների մակարդակին: Ինչպե՞ս կբացատրեք դա, որն է պատճառը:

- Քիմիան գիտության այնպիսի բնագավառ է, որ ավելի շատ կապված է կիրառական աշխատանքների` տնտեսության հետ: Դա նոր նյութերի ստեղծում ու դրանց հատկությունների ուսումնասիրություն է: Քանի որ Հայաստանում սովետական շրջանում ուժեղ զարգացած քիմիական արդյունաբերություն է եղել (Կաուչուկի գործարանը, որը Հայաստանում մի քանի կենտրոններ ուներ), կարողանում էր դա ապահովել: Այսօր դա չկա, բնականաբար, չի կարող լինել նաև քիմիական գիտություն: Այս տարիներին քիմիական տնտեսության մակարդակը շատ ավելի ցածր է, բայց քայլեր են արվում այն բարձրացնելու ուղղությամբ: Օրինակ, աշպատանքներ են տարվում, որպեսզի «Նաիրիտը» համագործակցի տարբեր երկրների քիմիական կենտրոնների հետ: Հայաստանը շրջափակման մեջ գտնվելու պատճառով չի հաջողվում մեծատոննաժ քիմիան զարգացնել: Հետևաբար, պետք է զարգացնել փոքրատոննաժ քիմիան` նյութաբանությունը, որը պետք է կապված լինի դեղագործության հետ: Այս ոււղղությամբ որոշակի քայլեր արվում են կենսատեխնոլոգիայի, քիմիայի և օրգանական քիմիայի ասպարեզներում: Մենք այդ ինստիտուտներն ուժեղացնում ենք, որպեսզի տվյալ հետազոտություններն ընդլայնվեն և նրանց հիման վրա կազմակերպվի տնտեսական արտադրություն:

- Անկախացումից հետո Հայաստանում ո՞ր գիտությունն է առավել ինտենսիվ զարգանում` նորարար, թե կիրառական:

- Կիրառական գիտությունն անմիջապես կապված է տնտեսության հետ: Կիրառականն այն է, որ մենք ուզում ենք գրիչը գրի ոչ թե կապույտ, այլ տարբեր գույներով միաժամանակ: Եթե ես ունեմ այդպիսի գաղափար, պետք է հասցնեմ մինչև արտադրություն: Անհրաժեշտ է աշխատանքը բաժանել փուլերի և ամեն մի փուլին գումար հատկացնել: Սրա հիմնարար հետազոտությունը կազմում է միայն 27 տոկոս: Մնացած մասը շատ ավելի բարդ է` փորձնական արտադրություն, կիրառական հետազոտություններ, մասսայական արտադրություն, գործարանի կառուցում և արտադրանքի արտադրություն: Սա հսկայական ճանապարհ է, որտեղ անհրաժեշտ են մեծ թվով աշխատողներ` քիմիկոսներ, մեխանիկներ, ճարտարագետներ և այլն: Այսինքն` կիրառական հետազոտությունները պահանջում են բազմաբնույթ աշխատանք: Հետևաբար, մեզ մոտ կիրառական աշխատանքները էապես կրճատվել են նախորդ տասնամյակների հետ համեմատությամբ: Հիմնարար հետազոտությունները նույնպես ինչ- որ չափով կրճատվել են, սակայն պահպանվել են այն հիմնական հետազոտությունները, որոնք մենք ունեցել ենք:

Հարզազրույցը վարեց Ռուզաննա Մովսիսյանը