Դատապարտյալների կրթությունը ՀՀ-ում. հանրակրթական ուսուցում ստանում է 33, մասնագիտական՝ 177, բարձրագույն, հետբուհական՝ 3 անձ
18 րոպեի ընթերցում
ԵՐԵՎԱՆ, 11 ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Հայաստանում դատապարտյալների կրթության իրավունքն առավել արդյունավետ կազմակերպելու նպատակով պետությունն իրականացնում տարբեր ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթական ծրագրեր:
«Արմենպրես»-ի հետ զրույցում՝ այս մասին ասաց ՀՀ արդարադատության նախարարության քրեական օրենսդրության քրեակատարողական և պրոբացիայի ոլորտի քաղաքականության մշակման վարչության պետ Արփինե Սարգսյանը:
Դատապարտյալների կրթության կազմակերպման գործընթացը կարգավորվում է օրենսդրական ակտերով
«Հիմնական ակտը, որ վերաբերում է նրանց, քրեակատարողական օրենսգիրքն է, բայց կրթական ոլորտին վերաբերող մյուս ակտերը ևս կիրառելի են, եթե քրեակատարողական ոլորտով առանձնահատկություններ նախատեսված չեն: Ֆորմալ կրթության դեպքում դատապարտյալների հանրակրթությունն ապահովվում է պետական միջոցներով: Մինչև 2015 թվականը հանրակրթությունն ապահովում էր Աբովյանի թիվ 2 ուսումնարանը, որը, սակայն, հետագայում լուծարվեց, ինչի արդյունքում ունեինք այնպիսի իրավիճակ, որ չնայած սահմանադրությամբ երաշխավորվում էր անձանց հանրակրթությունը, բայց այդուհանդերձ քրեակատարողական հիմնարկի դատապարտյալները որոշակի ժամանակահատված զրկվել էին կրթություն ստանալու իրենց իրավունքի լիարժեք իրացման հնարավորությունից»,- նշեց Սարգսյանն ու հավելեց, որ այդ ընթացքում ձեռնարկվել են մի շարք քայլեր այդ հարցին համապատասխան լուծում տալու համար:
Արդյունքում, 2018 թվականին Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունն (այն ժամանակ դեռ Կրթության և գիտության նախարարությունը) ԱՆ ենթակայության տակ գտնվող «Իրավական կրթության և վերականգնողական ծրագրերի իրականացման կենտրոն» ՊՈԱԿ-ին տվել է 2 արտոնագիր:
2019 թվականի սեպտեմբերի 2-ից ՊՈԱԿ-ը սկսել է իրականացնել հանրակրթություն՝ «Աբովյան», «Արմավիր», ինչպես նաև «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկներում:
«Հիմնարկներն ընտրվել էին ելնելով որոշ չափորոշիչներից. այս գործընթացում կարող են ներգրավվել մինչև 19 տարեկան անձինք: Այժմ հանրակրթություն է իրականացվում նաև «Սևան» քրեակատարողական հիմնարկում: Ներկա դրությամբ ազատությունից զրկված մինչև 19 տարեկան 36 անձ ներգրավված է հանրակրթության գործընթացում և նրանցից 11-ի կրթությունն իրականացնում է «Իրավական կրթության և վերականգնողական ծրագրերի իրականացման կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը: Մնացածի հանրակրթությունն իրականացնում է «Արթիկ երեկոյան դպրոց» ՊՈԱԿ-ը, որը ԿԳՄՍ նախարարության կողմից սահմանված հանրակրթական դասընթացներով է առաջնորդվում և «Արթիկ» քրեակատարողական հիմնարկում գտնվող դատապարտյալները կարողանում են ներգրավվել հանրակրթության գործընթացում: Այնտեղ իրականացվում է 9-12-րդ դասարանների հանրակրթությունը՝ գնահատվում են դատապարտյալների կարիքները և ըստ այդմ կողմնորոշվում են, թե որ դասարանի դասացուցակներով անձինք պետք է անցնեն հանրակրթությունը:
Սարգսյանի խոսքով՝ ՊՈԱԿ-ի կողմից «Աբովյան», «Նուբարաշեն» և «Արմավիր» քրեակատարողական հիմնարկներում իրականացվել է հանրակրթություն, 2019-2020թթ. ուսումնական տարում ներգրավված է եղել 13 անձ։
Բարձրագույն ուսումնական կրթություն ստանալու համար դատապարտյալները վճարում են իրենց միջոցներից
«Բարձրագույն ուսումնական կրթությունն իրականացվում է նույն պայմաններով ինչ ազատության մեջ գտնվող քաղաքացիների համար: Այսինքն՝ բոլոր այն դատապարտյալները, ովքեր ցանկանում են բուհում սովորել, վճարումն իրականացնում են սեփական միջոցներով»,- ասաց ՀՀ ԱՆ քրեական օրենսդրության քրեակատարողական և պրոբացիայի ոլորտի քաղաքականության մշակման վարչության պետը:
Նրա խոսքով՝ այս պահին կիսամյակային տվյալներով՝ կա 3 դատապարտյալ, որոնք ստանում են բարձրագույն ուսումնական կրթություն:
Դատապարտյալների մեծ մասը ստանում է ոչ ֆորմալ կրթություն
ՔԿՀ-ներում դատապարտյալները ստանում են նաև ոչ ֆորմալ կրթություն, որն իրականացվում է շատ ավելի մեծ թվով անձանց համար:
«Ոչ ֆորմալ կրթության դեպքում պատկերը մի փոքր այլ է, սա ենթադրում է մասնագիտական դասընթացների և ծրագրերի հմտությունների ձեռքբերում: ՊՈԱԿ-ն ունի 110 շահառուի համար նախատեսված «Գեղագիտական դաստիարակության և կրթության» ծրագիր, որն ի սկզբանե իրականացվում էր «Աբովյան» և «Արմավիր» ՔԿՀ-ներում: Պահանջարկն այնքան մեծ էր, որ որոշեցինք ընդլայնել շահառուների թիվն ու դասընթացները: Մեզ հերթով միացան «Նուբարաշեն», ապա «Սևան» և «Կոշ» ՔԿՀ-ները: Այս պահին 12 ՔԿՀ-ից 5-ում իրականացվում է «Գեղագիտական կրթության և դաստիարակության» ծրագիրը: Գեղագիտական այս դասընթացն իր մեջ ներառում է մանրանկարչություն, դեկորատիվ կիրառական արվեստ, հայոց լեզու, օտար լեզու, համակարգչային հմտություններ, բիզնես գրագիտություն»,- ասաց Սարգսյանը:
Նա ընդգծեց, որ դատապարտյալները սովորում են բոլոր այն հմտությունները, որոնք կարող են մարդու մտավոր ունակությունները հարստացնել: Մասնագետի պնդմամբ՝ ստանալով նման կրթություն, հետագայում, երբ նրանք ավարտեն պատժի կրումը՝ կկարողանան օժտված լինել այնպիսի հմտություններով, որոնք կօգնեն զբաղվածություն ունենալ:
Սա պետության կողմից իրականացվող կայուն ծրագիր է:
Նախատեսվում է ուսուցանել վարսավիրական հմտություններ և սալիկապատում
Հաշվի են առնվում այն կրթական ծրագրերը, որոնք դատապարտյալներին հետագայում օգտակար կլինեն, երբ նրանք լինեն ազատության մեջ: «Դա է պատճառը, որ հաջորդ տարիների համար նախատեսում ենք ծրագրում ներառել վարսավիրական հմտություններ և սալիկապատում առարկաները: Այսինքն՝ պետք է սովորեցնել այնպիսի մասնագիտություններ, որոնք աշխատաշուկայում պահանջարկ ունեն»,- նշեց Սարգսյանը:
Կորոնավիրուսի ժամանակ դասընթացների մի մասն իրականացվել է հեռավար
«Եթե հանրակրթության մասին ենք խոսում, ապա ասեմ, քանի որ այդ դասերն իրականացնում է մեր ՊՈԱԿ-ը, ապա ուսուցիչները տեղում գնում են «Աբովյան» կամ «Արմավիր» ՔԿՀ և դասապրոցեսն իրականացվում է այնպես, ինչպես դպրոցներում: Կան առանձնացված սենյակներ, բոլորը համապատասխան գրքեր ունեն, ուսուցիչները հանձնարարություններ են տալիս, դասերը բացատրվում են, ապա ամենօրյա ռեժիմով պրոցեսն ընթանում է»,- շեշտեց Սարգսյանը:
Նա նշեց, որ այդ ամենը բարդացել էր երկրում կորոնավիրուսի տարածման ժամանակ, երբ մարտից հայտարարվել էր արտակարգ դրություն:
«Դեմ առ դեմ ձևաչափով դասապրոցեսն իրականացնելը բարդացավ, այդ իսկ պատճառով մենք փորձեցինք հասկանալ, թե որը կլինի լավագույն լուծում: Մինչև 19 տարեկան անձանց դեպքում շատ դժվար է հեռահար տարբերակով փոխանցել բոլոր հմտությունները, ինչպես նաև ուսման պրոցեսը կազմակերպել»,- ասաց մասնագետը:
Միջազգային փորձի ուսումնասիրություն
Արդարադատության նախարարությունը կորոնավիրուսային հիվանդության տարածման ժամանակ ուսումնասիրել է նաև միջազգային փորձը: Այդպիսով, պարզ է դարձել, թե տեղի ռեսուրսներն ինչպես կարող են օգտագործել կրթության իրավունքն առավել արդյունավետ կազմակերպելու համար:
«Հավասար այլ պայմաններում մենք չէինք համեմատի անգամ հայկական բանտային համակարգն օրինակ նորվեգական բանտային համակարգի հետ, սակայն, լուծումները, որոնք կորոնավիրուսով պայմանավորված որդեգրել էին պետությունները՝ գրեթե նույնական էին: Նորվեգական բանտային համակարգի դեպքում ուսուցիչներն առաջադրանքները փոխանցում էին աշակերտներին էլեկտրոնային տարբերակով, նրանք էլ իրենց աշխատանքները նույն տարբերակով ուսուցիչներին էին ուղարկում: Նույնն արեցինք մենք՝ ուսուցիչները վարչակազմի միջոցով աշակերտներին էին փոխանցում առաջադրանքները, վերջիններս էլ պատասխանները նույն կերպ փոխանցում էին ուսուցիչներին: Սկզբնական փուլը մի փոքր շոկային էր, որովհետև չէինք պատկերացնում թե ինչպես պետք է այդ գործընթացը շարունակեինք, սակայն դա տևեց ընդամենը 1 ամիս, ինչից հետո գտանք լուծումը և ապահովեցինք կայունությունը»,- նշեց նա:
Խոսելով գեղագիտական կրթության և դաստիարակության մասին՝ բանախոսը շեշտեց, որ այդ ոլորտում նույնպես նման իրավիճակ է եղել՝ մոտ 1 ամիս ընդմիջումից, հետո հակահամաճարակային կանոնների պահպանմամբ, կարողացել են ապահովել դասապրոցեսների կազմակերպումը:
«Մեր ուսուցիչները գնում էին ՔԿՀ-ներ՝ պահելով բոլոր կանոնները, կազմակերպում բոլոր դասընթացները: Համակարգիչներով բացատրվում էին դասերը, ապա իրականացվում էր ուսումնական պրոցեսը: Այս ամենի մեջ դրականն այն էր, որ ծրագրերի կայունությունն ու շարունակականությունն ապահովելը խթան հանդիսացավ դատապարտյալների համար, քանի որ գտնվելով անազատության մեջ, նրանք առանց այդ էլ մեկուսացած են»,- ասաց Սարգսյանը և հավելեց, որ այս պահին և՛ հանրակրթությունը, և՛ գեղագիտական կրթության և դաստիարակության ծրագիրն իրականացվում են:
Դատապարտյալների համար արվում են նաև միջազգային կառույցների կողմից իրականացվող ծրագրեր
Պետությունն անում է մի շարք այլ կրթական միջոցառումներ, որոնք իրականացվում են միջազգային գործընկերների, ինչպես նաև հասարակական կազմակերպությունների հետ համատեղ աշխատանքների արդյունքում:
«Կորոնավիրուսի ընթացքում մեր դատապարտյալների հետ կազմակերպեցինք խոհարարական և հացաթխման դասընթացներ: Շուրջ 25 դատապարտյալ կարողացավ ստանալ կրթական վկայագիր: «Արմավիր» ՔԿՀ-ից մի խումբ դատապարտյալ ներգրավվել էր խոհարարական, մյուս խումբն էլ «Վանաձոր» ՔԿՀ-ից՝ հացաթխման դասընթացներին: Համագործակցում ենք նաև «Դի-Վի-Վի Ինթերնեյշնլ Հայաստան»-ի հետ, գնահատում աշխատաշուկայում պահանջարկ ունեցող մասնագիտությունները և, այս պահին նախատեսում ենք կազմակերպել օրինակ շինարարական դասընթացներ»,- նշեց Սարգսյանը:
Դատապարտյալն իրավունք ունի ընդգրկվելու զբաղվածության պետական գործակալության ծրագրերում
Դատապարտյալների համար, բացի գործնական միջոցառումներից, ստեղծվել են նաև օրենսդրական հենքեր: Դեռևս 2017 թվականին ամրագրվել է, որ եթե անձի պատժի կրմանը մնացել է 6 ամիս, ապա նա իրավունք ունի ընդգրկվելու Զբաղվածության պետական գործակալության կողմից իրականացվող ամենամյա զբաղվածության ծրագրերում: Տվյալ անձինք կարող են դիմել ՔԿՀ վարչակազմին և հայտնել, որ ցանկանում են ներգրավվել աշխատաշուկայում որոշակի պահանջարկ ունեցող ծրագրերում:
«Հիմնարկի վարչակազմը հավաքագրում է տվյալ անձանց վերաբերյալ ամբողջ տեղեկատվությունն ու փոխանցում Զբաղվածության պետական գործակալությանը: Նրանք էլ գնահատում են կարիքները և որոշում, թե տվյալ տարի ինչ մրցույթ կարելի է հայտարարել: Շատ կազմակերպություններ խուսափում են աշխատել դատապարտյալների կամ նախկին դատապարտյալների հետ՝ ելնելով որոշ կարծրատիպերից»,- ընդգծեց մասնագետը և հավելեց, որ իր կարծիքով, կրթական նման գործընթացների լինելիությունը կարողացել է մեղմացնել իրավիճակը, քանի որ կան կազմակերպություններ, որոնք ՔԿՀ-ներում բավականին հաջող ծրագրեր են իրականացնում:
Դատապարտյալներն իրենց ուսման մասին
Ցմահ դատապարտյալ 37-ամյա Գեորգի Խանամիրյանը, ով գրեթե 18 տարի է, ինչ գտնվում է անազատության մեջ, հեռակա ուսում է ստանում «Ուրարտու» գործնական հոգեբանության և սոցիոլոգիայի համալսարանում, սովորում է հոգեբանություն:
«Դեռ 2 տարի կա, որպեսզի վաղաժամկետ ազատ արձակման ներկայանամ: Դեպքը եղել է զորամասում, երբ 18 տարեկանում մեկնել էի պարտադիր զինվորական ծառայության: Մտածում էի, որ ծառայությունը կավարտեմ, բարձրագույն կրթություն կստանամ: Ես մշտապես այստեղ փորձել եմ ամեն ինչ անել, սովորել, որպեսզի հմտություններ ձեռք բերեմ: «Ուրարտու» համալսարանի ռեկտոր Սեդրակ Սեդրակյանի շնորհիվ այժմ ես սովորում եմ հոգեբանություն՝ հեռակա: Հոգեբանությունն ուսումնասիրելու ընթացքում ավելի շատ սկսեցի սիրել այդ մասնագիտությունը: Ընտրել եմ իրավաբանական հոգեբանության բաժինը, քանի որ ինքս, դատապարտյալ լինելով, ավելի հեշտ եմ ամեն ինչ հասկանում, ինձ շատ բաներ ավելի տեսանելի են ներսից»,- նշեց Գեորգին և հավելեց, որ ինքը շուտով բակալավրի աստիճան պետք է ստանա և արդեն գրում է իր դիպլոմային աշխատանքը:
Նա ընտրել է «Սթրեսային ռեակտիվությունը բանտային միջավայրում» թեման, գրականությունն էլ տրամադրել է համալսարանը, ինչպես նաև ծնողները, քույրն ու ընկերն են բերել: Գեորգին անկեղծացավ, որ 5 տարում լավ է սովորել, երբեք վերաքննության չի մնացել, հետո էլ պատրաստվում է մագիստրատուրայում սովորել: Գեորգին ասաց, որ ինքն ուրախ է, որ գտնվելով անազատության մեջ՝ կարողանում է ուսում ստանալ և կրթվել։
Մեկ այլ ցմահ դատապարտյալ 41-ամյա Միքայել Մարտիրոսյանը մինչև անազատության մեջ հայտնվելը սովորել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական համալսարանում՝ օպերատորություն: «3-րդ կուրս էի, երբ դեպքը եղավ, դատապարտվեցի: Այժմ դիմել եմ «Ուրարտու» համալսարան, ես նույնպես ցանկանում եմ հոգեբանություն սովորել: Պատրաստվել եմ քննությունների, ՊՈԱԿ-ը տրամադրել էր բոլոր նյութերը»,- նշեց Միքայելը:
Հարցին, թե ինչու է հենց այս մասնագիտությունն ընտրել, նա շեշտեց, որ այն կօգնի առաջին հերթին հասկանալ սեփական անձը, ինչպես նաև ՔԿՀ-ներում հայտնված մարդկանց հոգեվիճակը: Միքայելը նաև ընդգծեց, որ ինքը սիրում է նաև կարդալ, այս պահին էլ ընթերցում է Պաուլո Կոելյո «Ալքիմիկոսը»: Մինչ այդ կարդացել է Լև Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն», ինչպես նաև «Աննա Կարենինա» ստեղծագործությունները: Ընթերցել է նաև Ֆյոդոր Դոստոևսկու «Ապուշը», «Կարամազով եղբայրները» և այլն:
Նա ՔԿՀ-ում սովորել է նաև խեցեգործություն, ինչպես նաև հիմնարկի հոգևոր հովվի միջոցով ուսումնասիրել է աստվածաբանություն:
Վիճակագրական տվյալներ դատապարտյալների ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթության վերաբերյալ
2020 թվականի դեկտեմբերի 9-ի դրությամբ «Իրավական կրթության և վերականգնողական ծրագրերի իրականացման կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից «Աբովյան» քրեակատարողական հիմնարկում իրականացվել են «Համակարգչային հմտություններ», «Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ», «Բիզնես գրագիտություն» դասընթացները, ընդգրկվել է 24 կին դատապարտյալ։ «Արմավիր», «Կոշ», «Վարդաշեն» և «Սևան» քրեակատարողական հիմնարկներում իրականացվել է «Խեցեգործություն և խեցեգործության թրծման, ներկման տեխնոլոգիա», «Ժամանակակից կիրառական արվեստ», «Փայտամշակում և փայտի գեղարվեստական փորագրություն», «Բիզնես հմտություններ», «Հայոց լեզու», «Անգլերեն» և «Համակարգչային հմտությունների ուսուցում» դասընթացներ, մասնակցել է 177 անձ, որից 24 կին։ «Արմավիր» ՔԿՀ-ից մասնակցել է՝ 82, «Վարդաշեն» ՔԿՀ-ից՝ 25, «Աբովյան»-ից՝ 24 (բոլորը կին), «Կոշ»-ից՝ 13 և «Սևան» ՔԿՀ-ից՝ 33 դատապարտյալ։
«Արթիկ երեկոյան դպրոց» ՊՈԱԿ-ի կողմից իրականացվող հանրակրթական ծրագրում 2020-2021թթ. ուսումնական տարում ներգրավված է 22 անձ:
2020 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով հանրակրթական ուսուցում ստանում է 33, մասնագիտական ուսուցում՝ 177, բարձրագույն, հետբուհական կրթություն՝ 3 անձ։
Պատրաստեց Լիլիթ Դեմուրյանը
Լուսանկարները՝ Հայկ Մանուկյանի, Ֆելիքս Առուստամյանի