სომხეთსა და აშშ-ს შორის ეკონომიკური თანამშრომლობის სრულიად ახალი, უპრეცედენტო დონეა: მირზოიანი TRIPP-ის შესახებ
14 წუთი კითხვის
სომხეთსა და აშშ-ს შორის TRIPP პროექტის შესახებ ჩარჩო-შეთანხმება ეკონომიკური თანამშრომლობის ახალ დონეს აყალიბებს და ამავდროულად ამტკიცებს სომხეთის სუვერენიტეტსა და იურისდიქციას პროექტის ფარგლებში მოქმედ ინფრასტრუქტურაზე.
„არმენპრესის“ ცნობით, ამის შესახებ სომხეთის რესპუბლიკის ეროვნული ასამბელას საგარეო ურთიერთობათა მუდმივმოქმედი კომისიის 21 ოქტომბრის სხდომაზე საგარეო საქმეთა და საერთაშორისო ვაჭრობის მინისტრმა არარატ მირზოიანმა განაცხადა, როდესაც წარუდგენდა კანონპროექტს „საერთაშორისო მშვიდობისა და კეთილდღეობისთვის ტრამპის გზის“ პროექტის შესახებ სტრატეგიული თანამშრომლობის ჩარჩო-შეთანხმების რატიფიცირების თაობაზე.
„ეს არის სომხეთსა და აშშ-ს შორის ეკონომიკური თანამშრომლობის სრულიად ახალი, უპრეცედენტო დონე. ცხადია, რომ შეერთებული შტატები თავის არსებით მონაწილეობას მიიღებს და აქ საკუთარ ეკონომიკურ ინტერესებსაც ატარებს“, - განაცხადა მირზოიანმა.
მინისტრის თქმით, შეთანხმების განხორციელებით სომხეთისთვის მოსალოდნელ სარგებელს წარმოადგენს ქვეყნის დაბლოკირება, აღმოსავლეთთან და დასავლეთთან კავშირების გაფართოება და საერთაშორისო გადაზიდვებში მონაწილეობის ახალი შესაძლებლობები. სომხეთს ექნება შესაძლებლობა არა მხოლოდ გაიტანოს თავისი პროდუქცია და შემოიტანოს საჭირო საქონელი, არამედ იქცეს მნიშვნელოვან რგოლად მესამე ქვეყნებს შორის გადაზიდვების ჯაჭვში.
მირზოიანმა აღნიშნა, რომ ისევე, როგორც აზერბაიჯანს ექნება შესაძლებლობა სომხეთის ტერიტორიისა და ინფრასტრუქტურის გავლით დაუკავშირდეს ნახიჩევანსა და მესამე ქვეყნებს, ასევე სომხეთს ექნება საპასუხო შესაძლებლობები აზერბაიջანის ტერიტორიისა და ინფრასტრუქტურის გავლით უზრუნველყოს შიდასახელმწიფოებრივი კომუნიკაცია და მიაღწიოს მესამე ქვეყნების ბაზრებს. ამ კონტექსტში მან გაიხსენა, რომ სომხეთს ამჟამად არ გააჩნია ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით მოქმედი სარკინიგզო მიმოსვლა.
მინისტრმა ასევე ხაზი გაუსვა ეკონომიკური ურთიერთდაკავშირებულობის გავლენას მშვიდობის განმტკიცებაზე. მისი შეფასებით, როგორც სომხეთსა და აზერბაიջანს შორის ეკონომიკური კავშირები, ისე აღმოსავლეთ-დასავლეთის მარშრუტის სხვა ქვეყნების დაინტერესებაც დადებითად იმოქმედებს პოლიტიკური სიტუაციის სტაბილურობაზე. მან გამოყო პროექტის ორი ძირითადი შრე - ეკონომიკური შესაძლებლობები და მშვიდობის განმტკიცება - და აღნიშნა, რომ მეორე მნიშვნელობით არ ჩამოუვარდება პირველს.
შეთანხმების წინაპირობა გახდა 2025 წლის 8 აგვისტოს ვაშინგტონში გამართული შეხვედრა სომხეთის პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანის, აზერბაიջანის პრეზიდენტ ილჰამ ალიევისა და აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის მონაწილეობით. მიღებულ ერთობლივ დეკლარაციაში დაფიქსირდა მშვიდობის განმტკიცებისა და კომუნიკაციების გახსნის ვალდებულებები ქვეყნების სუვერენიტეტის, იურისდიქციისა და ტერიტორიული მთლიანობის საფუძველზე.
შემდეგ ფაზაში, 2026 წლის 13 იანვარს, წარმოდგენილი იქნა TRIPP-ის განხორციელების ჩარჩო. მინისტრის თქმით, ამ დოკუმენტმა უფრო მკაფიოდ წარმოადგინა ინფრასტრუქტურის მშენებლობის, რეკონსტრუქციისა და ექსპლუატაციის პრინციპები, რითაც გაფანტა პროექტის გარშემო არსებული არაერთი შეშფოთება.
ჩარჩო-შეთანხმება პარაფირებული იქნა 26 მაისს - აშშ-ის სახელმწიფო მდივან მარკო რუბიოს ერევანში ვიზიტის დროს, რის შემდეგაც ხელი მოეწერა 1 ივნისს ვაშინგტონში და 4 ივნისს ერევანში. მირზოიანის ცნობით, მან გაიარა აუცილებელი პროცედურები, ხოლო საკონსტიტუციო სასამართლომ შეთანხმებით განმტკიცებული ვალდებულებები კონსტიტუციასთან შესაბამისად ცნო.
მინისტრმა განმარტა, თუ რა დოკუმენტური სამუშაოები რჩება რატიფიკაციის შემდეგ.
„ჩვენ უნდა მოვხაზოთ აქციონერთა ხელშეკრულება, უნდა დავამტკიცოთ კომპანიის წესდება, ალბათ, ამით TRIPP-ის ამუშავებისთვის საჭირო ფუნდამენტური დოკუმენტური ნაბიჯები შესრულებული იქნება. ამ შეთანხმების მიზანია აგრეთვე ამ საკითხების რეგულირება“, - განაცხადა მან.
მირზოიანმა განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა სომხეთის სუვერენიტეტისა და იურისდიქციის შენარჩუნების გარანტიებზე და აღნიშნა, რომ დოკუმენტში სიტყვა „სუვერენიტეტი“ რვაჯერ გამოიყენება.
„ნებისმიერი ურთიერთობა, რომელიც დამყარდება, ნებისმიერი ინფრასტრუქტურა, რომელიც ამოქმედდება, მთლიანად და დეტალურად მოხდება რამდენიმე ფუნდამენტური პრინციპის საფუძველზე ან მათ ქვეშ, მათი ჩარჩოების ფარგლებში. ეს პრინციპები ყველასთვის ცნობილია - სუვერენიტეტი, ტერიტორიული მთლიანობა, იურისდიქცია: ჩვენს ტერიტორიაზე არსებულ ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებით, ბუნებრივია, სომხეთის რესპუბლიკის იურისდიქცია - აბსოლუტური იურისდიქცია“, - აღნიშნა მინისტრმა.
წარმოდგენილი შეთანხმებით იგეგმება სომხეთში TRIPP-ის განვითარების კომპანიის დაფუძნება. მისი 74%-იანი საკონტროლო წილი ამერიკული მხარის - TRIPP-ის განვითარების კომპანიას ეკუთვნის, ხოლო 26% - სომხეთს.
ამერიკული კომპანია უნდა დაფუძნდეს დელავერის შტატში, როგორც აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების ფინანსური კორპორაციის სრულად მფლობელობაში მყოფი შვილობილი საწარმო. ის მუდმივად უნდა დარჩეს აშშ-ის საკუთრებასა და კონტროლქვეშ; მესამე მხარეს არ შეუძლია მის მიმართ საკუთრების უფლების მოპოვება.
განვითარების კომპანიის წესდება რეგულირდება სომხეთის კანონმდებლობით, ხოლო სააქციო შეთანხმება - აშშ-ისა და ნიუ-იორკის შტატის კანონმდებლობით.
TRIPP მოიცავს სარკინიგზო, საავტომობილო, ნავთობგაზსადენის, ოპტიკურ-ბოჭკოვან და ენერგეტიკულ პროექტებს. ცალკეული მიმართულებების განსახორციელებლად განვითარების კომპანიას შეუძლია შექმნას სპეციალური დანიშნულების შვილობილი ორგანიზაციები.
კომპანიის კონტროლის ცვლილება, აქციების გადაცემა, შვილობილი ორგანიზაციების დაფუძნება და საკუთრება, ზოგიერთი მსხვილი ფინანსური და საკონტრაქტო გარიგება, კონცესიონერული უფლებების მინიჭება და საბოლოო პირობები, აგრეთვე ეროვნული უსაფრთხოებისა და პოლიტიკური ხასიათის საკითხები დარეგულირდება მხარეთა ურთიერთშეთანხმების მოთხოვნილი სპეციალური მექანიზმებით.
კომპანიისა და მისი შვილობილი ორგანიზაციების საჭირო გარიგებების უზრუნველყოფის მიზნით, სომხეთი თანახმაა, საჭიროების შემთხვევაში, გათვალისწინებულ იქნას გამონაკლისები სააქციო საზოგადოებების, შესყიდვებისა და სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის შესახებ კანონმდებლობიდან.
პროექტის განხორციელების ტერიტორიები განისაზღვრება მხარეთა ურთიერთშეთანხმებით, აგრეთვე მიზანშეწონილობისა და დაპროექტების კვლევების გათვალისწინებით. სომხეთმა უნდა უზრუნველყოს, რომ შესაბამისი მიწები იყოს სახელმწიფო საკუთრება ან შეეძლოს გახდეს ასეთი და თავისუფალი იყოს ტვირთებისგან და მესამე პირთა უფლებებისგან, თანაც ატაროს ამ პროცესების ფინანსური ხარჯები.
განვითარების კომპანიას მიენიჭება მიწის გამოყენებისა და მშენებლობის ექსკლუზიური უფლებები საწყისი 49 წლის ვადით. მათი გადაცემა შესაძლებელია პროექტების განმახორციელებელ შვილობილ ორგანიზაციებზე. ვადის გასვლის შემდეგ მხარეებს ურთიერთშეთანხმებით შეუძლიათ უფლებების მოქმედების გახანგრძლივება კიდევ 50 წლით. ამ შემთხვევაში სომხეთის მონაწილეობა კომპანიაში უნდა გაიზარდოს 49%-მდე. ვადის გახანგრძლივება იქნება სომხეთის ერთადერთი ანაზღაურება წილის ამგვარი გაზრდის სანაცვლოდ.
სამშენებლო უფლებების ვადის ამოწურვის, კომპანიის საქმიანობის შეწყვეტის ან აქციონერთა ურთიერთშეთანხმების შემდეგ კომპანიის ნარჩენი უფლებები დაუბრუნდება სომხეთს სომხეთის მხრიდან გადასახადის ან ანაზღაურების გარეშე. შეთანხმება არ უშლის ხელს სომხეთის ტერიტორიაზე TRIPP-ის ფარგლებს გარეთ სხვა ინფრასტრუქტურის მშენებლობასა და ექსპლუატაციას.
განვითარების კომპანიას უფლებამოსილება მიენიჭება შეარჩიოს პროექტებში მონაწილე მესამე მხარეები - კონცესიონერები, ინვესტორები, ოპერატორები, კონტრაქტორები და საინჟინრო, მიწოდებისა და სამშენებლო მომსახურების მიმწოდებლები. სომხეთი შეინარჩუნებს კონცესიების ერთადერთი გამცემის სტატუსს.
სასაზღვრო და საბაჟო ფუნქციებზე საუბრისას მირზოიანმა წაიკითხა სომხეთის უფლებამოსილებათა დამამტკიცებელი დებულებები:
„სომხეთის რესპუბლიკა ინარჩუნებს სრულ სუვერენიტეტსა და იურისდიქციას თავის საზღვრებზე და საბაჟო ოპერაციებზე, ვალდებულია უზრუნველყოს საზღვრების ეფექტური მართვა და აქვს უფლება შეინარჩუნოს ფიზიკური ყოფნა საზღვრის კონტროლის ყველა პუნქტში. სომხეთის რესპუბლიკა თავის შიდასახელმწიფოებრივ კანონმდებლობასთან და საერთაშორისო შეთანხმებებთან შესაბამისად აგრძელებს პასუხისმგებლობას შემდეგზე: უსაფრთხოება და სამართალდამცავი საქმიანობა, სასაზღვრო კონტროლი და სასაზღვრო უსაფრთხოება, საბაჟო და მიგრაციული კონტროლი, გადასახადებისა და ბაჟების სახელმწიფო ბიუჯეტში გადარიცხვა, სახელმწიფო საინფორმაციო სისტემები, სახელმწიფო ადმინისტრირება და ზედამხედველობა“, - აღნიშნა მინისტრმა.
მინისტრმა ერთხელ გაუსვა ხაზი, რომ აღნიშნულ სფეროებში სომხეთი ინარჩუნებს სრულ სუვერენიტეტსა და იურისდიქციას.
„ფრონტ ოფის - ბექ ოფისის“ მოდელთან დაკავშირებით მირზოიანმა განმარტა, რომ სომხეთისა და განვითარების კომპანიის შეთანხმებით კერძო ოპერატორებს შეუძლიათ მგზავრებისა და ტვირთების მომსახურების ზოგიერთი სერვისის მიწოდება.
„სომხეთის თანხმობითა და TRIPP-ის განვითარების კომპანიის თანხმობით, სადაც ჩვენც გვაქვს მონაწილეობა, შეიძლება გაიწიოს მოქალაქეებთან პირდაპირ კონტაქტს მოთხოვნილი მომსახურების სერვისები. ეს რეგულირება არ ცვლის სახელმწიფო ორგანოების პასუხისმგებლობას სასაზღვრო და საბაჟო კონტროლისთვის, რომელიც შეთანხმებით არის განმტკიცებული“, - ხაზგასმით აღნიშნა მან.
მინისტრმა ასევე შეეხო კერძო უსაფრთხოების დანაყოფების ჩართვას და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მათი საქმიანობა ექვემდებარება სომხეთის კანონმდებლობას.
„როგორც ნებისმიერ კომპანიას, განსაკუთრებით მსხვილ ინფრასტრუქტურულ კომპანიებს, შეუძლიათ ჰქონდეთ საკუთარი უსაფრთხოების დანაყოფები, მაგრამ ასეთები უნდა იყვნენ ლიცენზირებულნი, აკრედიტებულნი სომხეთის რესპუბლიკაში, როგორც ეს დღესაც მრავალ კერძო შემთხვევაში ხდება“, - თქვა მირზოიანმა.
მისი თქმით, საგანგებო სიტუაციებში მოქმედებისა და სიტუაციის კონტროლის პირველადი უფლება მინიჭებული აქვს სომხეთის შესაბამის ორგანოებს. სომხეთი ასევე დაამტკიცებს ინფრასტრუქტურის უსაფრთხოების გეგმებს, ხოლო კერძო უსაფრთხოების პერსონალის ჩართვა უნდა შეესაბამებოდეს სომხურ სალიცენზიო მოთხოვნებს.
შეთანხმება აგრეთვე აწესებს ცალკეულ საგადასახადო შეღავათებს. სომხეთში განთავისუფლდება დაბეგვრისგან განვითარების კომპანიიდან ამერიკულ კომპანიაზე გასანაწილებელი დივიდენდები იმ პირობით, რომ ამ უკანასკნელის საბოლოო ბენეფიციარი მესაკუთრე აშშ-ის მთავრობაა.
განვითარების კომპანია სომხეთში არ გადაიხდის გადასახადს არც შვილობილი ორგანიზაციებიდან მისაღებ დივიდენდებზე და არც თავისი ან შვილობილი ორგანიზაციების აქციების გასხვისებისას კაპიტალური მოგებისთვის. აგრეთვე არ დაიბეგრება შეთანხმებით გათვალისწინებული უფლებების გადაცემის გარიგებები სომხეთის მთავრობიდან განვითარების კომპანიაზე და მისგან შვილობილ ორგანიზაციებზე.
ორივე ქვეყანა დანიშნავს მაღალი რანგის პასუხისმგებელ პირებს თანამშრომლობის კოორდინაციისთვის. ამერიკული მხარე გეგმავს განახორციელოს აუცილებელი პროცედურები, მათ შორის კონგრესისთვის ინფორმირება და საერთაშორისო განვითარების ფინანსური კორპორაციის დირექტორთა საბჭოს დამტკიცება.
აშშ ასევე განზრახავს უზრუნველყოს დაფინანსება ან ხელი შეუწყოს მის მოზიდვას სახსრების ხელმისაწვდომობისა და გამოსაყენებელი მოთხოვნების პირობებში, მათ შორის საჯარო და კერძო ინვესტორებისგან კომერციულ საფუძველზე.
შეთანხმების განმარტებასა და გამოყენებასთან დაკავშირებული დავები დარეგულირდება ურთიერთკონსულტაციებით. ის ძალაში შევა აუცილებელი შიდასახელმწიფოებრივი პროცედურების დასრულების შესახებ უკანასკნელი ნოტას მიღების დღიდან და შეიძლება შეიცვალოს მხარეთა ურთიერთშეთანხმებული წერილობითი თანხმობით.
თითოეულ მხარეს შეუძლია შეწყვიტოს შეთანხმების მოქმედება მეორისთვის წერილობითი შეტყობინებით. შეწყვეტა ძალაში შევა შეტყობინების გაგზავნიდან ერთი წლის შემდეგ.