2015թ. Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման նոր սկիզբն է. Հայկ Դեմոյան

ԵՐԵՎԱՆ, 24 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցին աշխարհին ճշմարտությունը ներկայացնելու նոր մեխանիզմներ են մշակվում: Այս գործընթացում կարեւոր դեր ունի նաեւ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը: Միջոցառումների նախապատրաստական ընթացքին ծանոթանալու համար «Արմենպրես»-ը զրուցեց թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանիհետ:

-Պարոն Դեմոյան, Ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցին ընդառաջ ի՞նչ աշխատանքներ են կատարվում մեծագույն ոճիրն աշխարհին եւս մեկ անգամ հիշեցնելու համար:

-Մենք գտնվում ենք նախապատրաստական փուլում: Հասկանալի է, որ Մեծ եղեռնի հարյուրամյա տարելիցի հետ կապված շատ-շատ միջոցառումներ պետք է ծրագրվեն եւ իրականացվեն համապատասխան մակարդակով, իսկ դա նշանակում է, որ պետք է ավելի վաղ սկսել այդ աշխատանքները, դրանց թվում թանգարանի հիմնանորոգումն ու նոր մասնաշենքի կառուցումն է, նոր թանգարանային ցուցադրությունը, ֆիլմերի պատրաստումը, ցուցադրությունների նախապատրաստումը: Սրանք երկարատեւ աշխատանք են պահանջում, որ մեկ, երկու, նույնիսկ երեք տարվա ընթացքում դժվար է հասցնել, եթե մենք ուզում ենք որակապես եւ կոնցեպտուալ նորույթ, ոչ թե այն, ինչ բազմաթիվ տարիներ կրկնվել է: Այս մեկուկես տարվա ընթացքում, ինչ գործում է Ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցի միջոցառումները համակարգող հանձնաժողովը, ինտենսիվ աշխատանք տարվեց: Նախ` մի քանի ենթահանձնաժողովների աշխատանքներին հաջողվեց մասնակցել Լիբանանում, Ռումինիայում, Ռուսաստանում, Հունգարիայում, Ավստրիայում, շուտով կլինենք նաեւ Գերմանիայում, Չեխիայում: Հասկանալի է, որ շատ դժվար է անընդհատ ճանապարհորդել, մասնակցել, եւ այդ աշխատանքը տեղում իրականացնում է մեր դիվանագիտական ներկայացուցչությունը, որը սերտորեն համագործակցում է Սփյուռքի կառույցների հետ: Անշուշտ այստեղ հոգեբանական գործոնը շատ մեծ է: Բոլորը տրամադրված են 2015-ին` «ինչ պետք է լինի» եւ «արդյոք կլինի» հարցադրումներով: Ես հակված եմ այն տեսակետին, եւ շատերը դրան աջակցում են, որ պետք չէ տրամադրվել ինչ-որ օրհասական կամ վերջնաժամկետային տրամադրության, որ 2015-ին ինչ չեղավ, ուրեմն չի լինի: Ճիշտ հակառակը. հոգեբանորեն պետք է տրամադրվել նրան, որ 2015-ին շատ բան չի ավարտվում, այլ սկսվում է: Կարեւորը նոր սերնդին ավելի մարտնչող հոգեբանություն ներարկելն է, որպեսզի նրանք հասկանան` 2015-ին զուտ էստաֆետ կփոխանցվի հաջորդ սերնդին, ոչ թե կարձանագրվի ինչ-որ գործընթացի կամ ծրագրերի ավարտ:

-Հարյուրամյակի միջոցառումներին հրավիրված հյուրերի մասին խոսելը դեռ վաղ է երեւի:

-Այս փուլում քարտուղարությունը ներկայացրել է 2013-ի եւ 2015-ի համար առանձին միջոցառումների ծրագիր: Յուրաքանչյուր տարի` ամենամյա նիստերը հաստատելու են հաջորդ տարվա միջոցառումների ժամանակացույցերը, իհարկե` քննարկվելու են 2015-ի միջոցառումները: Շուտով կգործարկվի նաեւ պետական հանձնաժողովի պաշտոնական կայքէջը, որտեղ բոլոր կարգի միջոցառումները, աշխարհի որ ծայրում էլ լինեն, զետեղվելու են մի քանի լեզուներով: Կայքի անունը դեռ հաստատված չէ. մենք պետք է նախ ներկայացնենք առաջարկ, կառուցվածքը, դրանից հետո առաջարկությունների հիման վրա վերջնականապես գրանցենք հասցեն, որ նույնպես պետք է քննարկվի:

-Հայոց ցեղասպանության մասին պատմող փաստաթղթերի մոտավորապես ո՞ր տոկոսը մենք ունենք, ո՞ր տոկոսն ենք մենք արխիվացրել:

-Դա իրապես դժվար է ասել, որովհետեւ ցանկացած պատմական իրադարձության փաստական նյութը թվով ներկայացնել հնարավոր չէ: Վավերագրերը կարելի է ասել հարյուր հազարավոր, եթե չասենք միլիոնավոր, բայց որպեսզի պարզ թվաբանություն չլինի սա, պետք է նշենք աշխարհագրությունը, դրանց կարեւորությունը: Դասակարգենք` ինչ են նշանակում, ասենք` գերմանական արխիվները, ինչ կարեւորություն ունեն, թուրքական արխիվները` հետազոտված եւ չհետազոտված, ամերիկյան, ռուսական: Այսինքն` բովանդակային առումով մենք պետք է վերլուծենք, ոչ թե քանակական: Շատ կարեւոր է, որ բազմաթիվ երկրներում տակավին հայտնաբերվում են եւ լուսանկարներ, այսինքն` պատկերագրական նյութ, նոր փաստաթղթեր, որոնք նոր լույս են սփռում, բայց սրանց կողքին նաեւ հայտնվում են հատորներ` անգլերենով, որոնք թուրքական պատվերով են իրականացվում փաստորեն: Մենք հիմա գրախոսական ենք պատրաստում նման մի հատորի համար: Նրանք իրենք էլ են գտնում փաստաթղթեր, որոնք յուրովի են մեկնաբանում, մատուցում, ըստ այդմ` շատ կարեւոր է, որ մենք կարողանանք նախ սորտավորել այս նորահայտ նյութերը: Ընդ որում` ասեմ, որ բավական հետաքրքիր նյութեր «հայտնաբերվում են» նաեւ մեր` հայկական արխիվներում: Իհարկե, այս հսկայական ինֆորմացիան պետք է կարողանալ մարսել` ինչպես դա կարող ենք կիրառել, մատուցել, ներկայացնել` գրահրատարակչության ձեւով կամ թանգարանի ցուցադրության ձեւով: Այս գործընթացը` նոր փաստաթղթերի հայտնաբերման, շարունակական է: Թե հայկական, թե միջազգային, թե նույնիսկ թուրքական արխիվներում նյութի առումով մենք կարող ենք հայտնաբերել նույնիսկ սենսացիոն փաստաթղթեր, բայց որեւէ փաստաթուղթ այլեւս չի կարող կասկածի տակ դնել եղելությունը, որ դա պետականորեն ծրագրված եւ մշակված քաղաքականություն էր, որի անունն էր Ցեղասպանություն:

-Շատ է խոսվում քարոզչական պատերազմից, մենք այս առումով ի՞նչ դիրքերում ենք, եւ հնարավորություն ունե՞նք արդյոք վերահսկելու հակաքարոզչությունը:

-Մենք վերահսկելու մասին չենք կարող խոսել, որովհետեւ եւ Ադրբեջանը, եւ Թուրքիան հզոր ռեսուրսների են տիրապետում այդ առումով: Մենք պետք է կարողանանք գոնե խուսափել հակադարձողի, պաշտպանվողի դերում հայտնվելուց, որը շատ կարեւոր է: Այս տեսակետից կարեւոր է, որ մենք միշտ նախահարձակ աշխատանքներ իրականացնենք. իրենք կփորձեն անշուշտ տարբեր լսարանների, տարբեր գրքերի հրատարակման, ձեռնարկների, գիտաժողովների ձեւով կասկածի տակ դնել իրողությունը կամ փորձել շեղել միջազգային հանրությանը: Թիրախը նրանց համար միջազգային լսարանն է: Ամենավերջին օրինակներից բերեմ` Ֆրանսիայի սենատում քննարկումների ժամանակ տասնյակ միլիոնավոր եվրոներ ծախսվեցին, որպեսզի ստանան այն արդյունքը, որը թերեւս կարող է եւ գոհացուցիչ չլինել, քանի որ վերջնականապես չի թաղել այդ հարցը: Այնուամենայնիվ, թուրքական կողմը, տիրապետելով հսկայական ռեսուրսների, նաեւ ունենալով Ադրբեջանի նավթադոլարային եկամուտները, կարողանում է ի վերջո քարոզչական պատերազմում լուրջ արդյունքներ արձանագրել: Ցավոք, այստեղ պետք է արձանագրել նաեւ մեր թերացումը, որ չկարողացանք ստեղծել մի մարմին կամ մի հարթակ, որտեղ պետք է համադրվեր հայաստանյան եւ սփյուռքյան ներուժը, իսկ այն հսկայական է, որըջախջախիչ հակահարված կարող է հասցնել թուրք-ադրբեջանական քարոզչությանը:

-Ցեղասպանությանը վերաբերող կադրերի նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծ է արտասահմանում: Տեղական արտադրողների մոտ արդյո՞ք միտք չի առաջացել գեղարվեստական ֆիլմ նկարելու:

-Ֆիլմեր շատ են նկարվում: Մենք համարյա ամեն շաբաթ ստանում ենք ֆիլմի սցենար: Յուրաքանչյուր հեղինակ իհարկե փորձում է գովել իր` դեռ չկատարված աշխատանքը, ասել, որ դա բոլորովին այլ է: Լուրջ ֆիլմ` լուրջ հեղինակությամբ, արժեքով եւ համաշխարհային շուկա մտնելու հնարավորություններով նկարահանում են լուրջ փողերով: Հասկանալի է, որ մենք չենք կարող հինգ-տասը այդպիսի ֆիլմ նկարել, բայց բավական է` մեկ-երկու այդպիսի ֆիլմի վրա ուշադրություն դարձնել եւ ուղղել մեր ողջ ներուժը մեկ-երկու, բայց շատ կարեւոր եւ ցնցող ֆիլմեր նկարելու ուղղությամբ, սա կլինի ավելի մեծ արդյունք, քան թե քանակը: Ֆիլմի լեզուն իհարկե բոլորովին այլ է, ֆիլմի լեզուն բացարձակ է, այն կարող է ներազդման հնարավորություններով բավական լուրջ իրազեկման մակարդակ ապահովել միջազգային լսարանում:

-Որոշ ժամանակ առաջ արդեն խոսվում էր Ցեղասպանության թեմայով Համաշխարհային ֆիլմ նկարահանելու մասին:

-Այո,անգամ հանրապետության նախագահը շեշտեց, թե ինչքան կարեւոր է ունենալ մեկ-երկու բարձրարժեք, համաշխարհային հնչեղության ֆիլմ, քան ասենք` երեսուն հատ որեւէ հարց չլուծող, տեղային խնդիրներ լուծող ֆիլմ, եւ սա ճիշտ է: Այդպիսի աշխատանքներ, բանակցություններ, որքան ես գիտեմ, տարվում են:

-Կցանկանայի մեկ անգամ եւս վերահաստատեիք, որ մեր փաստաթղթերը բաց են ուսումնասիրման համար:

-Թանգարանը երկրորդ տարին է կարճաժամկետ կրթաթոշակ է տալիս մեկ ամիս տեւողությամբ օտարերկրյա ուսումնասիրողների համար` իրենց աշխատանքներին նպաստելու համար: Շուտով Լոնդոնից կգա եւս մեկ կրթաթոշակառու` ֆոտոլրագրող, ով զբաղվում է լուսանկարների պատմությամբ: Հետաքրքրություն, անշուշտ, կա: Դրա ցուցիչներից մեկն էլ ինձ, աշխատակիցներին ուղղված նամակների քանակով կարելի է պատկերացնել: Այս աշխատանքը եռում է համացանցում, սակայն դա տեսանելի չէ: Հազարավոր նամակներ են գալիս կայքէջի միջոցով: Մեզ մոտ եղած նյութերը, խորհրդատվությունը տրվում են անվճար, այլ կերպ չէր կարող լինել: Սա մեր կարեւոր հաղորդագրություններից մեկն է ամբողջ աշխարհին, որ այս թեմայի շուրջ մենք միայն աշխատում ենք որպես առաքելություն իրականացնող: Մեզ մոտ բոլոր տեսակի նյութերը հասանելի են բոլորին:

-Ուսումնասիրողների մեջ կա՞ն ազգությամբ թուրք ու ադրբեջանցիներ:

-Թուրք ուսումնասիրողներ եկել են, նրանց տրամադրել ենք որոշ նյութեր:

- Դրանց հետքերով չեք գնացել: Ի՞նչ նպատակի են ծառայել:

-Անշուշտ, օրինակ բոլորովին վերջերս նյութ էր լույս տեսել` Տրապիզոնի սպորտի պատմության վերաբերյալ: Գրեց` հատուկ շնորհակալություն թանգարանին վերաբերմունքի համար: Թուրք ուսանողներ կան, ում նյութեր են տրամադրվում, կոնսուլտացիա:

- Թանգարանի կայքէջը գործում է նաեւ թուրքերեն: Թուրք ընթերցողների թիվը մե՞ծ է արդյոք:

-Թանգարանի կայքէջ ամենաշատն այցելում են Թուրքիայի քաղաքացիները: Դա արդեն ցուցիչ է, որը խոսում է այն մասին, որ մենք անում ենք աշխատանք այլ լսարանում եւս: Այլ կերպ չէր կարող լինել: Փակ սահմանների պարագայում լավ եղանակ է սա` թուրք հասարակությանը ճշգրիտ տեղեկություններ տալու: Սա էլ է մարտահրավեր: Կարեւոր է, թե ինչպես եւ ինչ լեզու ես օգտագործում: Եթե մենք օգտագործենք հայհոյախառն արտահայտություններ, արդյունքը, որ մենք ակնկալում ենք, երբեք չենք ստանա: Մենք պետք է կարողանանք տալ չոր փաստեր` առանց որեւէ պիտակավորման:

-Ցեղասպանության ճանաչման գործընթացում հասարակ հայ քաղաքացին ի՞նչ լումա ունի ներդնելու:

-Հասարակ հայ քաղաքացին նախ ունի գիտակցում, որ տեղի է ունեցել մեծ ողբերգություն: Նա պարտավոր է արձանագրելուց հետո գոնե ապրիլի 24-ին վերլուծել իր կենցաղը, իր ապրելակերպը, իր գործունեությունը, որքանով են դրանք համադրելի մեծագույն ողբերգություն վերապրած ժողովրդի պատմությանը: Մենք պետք է միավորվենք այս գաղափարի շուրջ: Ի վերջո, հայ ինքնության բաղադրիչներից մեկն ուզենք, թե ոչ, դարձել է Ցեղասպանության հիշողությունը, որը չպետք է մնա որպես լոկ հիշողություն, այլ պետք է դառնա մի հանգրվան, մի միջոց, որ մենք կարողանում ենք վերաարժեւորել մեր անցյալը հանուն նրա, թե ինչպիսի սերունդ ենք ստեղծում ապագայում, որ կարողանա մարտահրավերներին դիմանալ, եւ շարունակենք պայքարը հանուն արդարության վերջնական հաղթանակի:

Հարցազրույցը` Հայկանուշ Թորոսյանի