در دست‌نوشته‌ها و تاریخ ما هیچ صفحه سفیدی وجود ندارد: مدیر ماتناداران در پاسخ به حکمت حاجی‌اف
9 دقیقه خواندن
آرا خزمالیان، مدیر مؤسسه «ماتناداران-مسروپ ماشتوتس» نسخه‌های خطی باستانی، در پاسخ به اظهارات حکمت حاجی‌اف، دستیار رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، درباره دست‌نوشته‌های ارمنی در گاندزاسار تأکید کرد که نسخه‌های به نمایش گذاشته‌شده، اصل دست‌نوشته‌ها نبوده‌اند، بلکه نسخه‌های بدل باکیفیتی بوده‌اند که به‌طور ویژه برای نمایشگاه تهیه شده بودند.
خزمالیان در گفت‌وگو با بخش خبری شبکه تلویزیونی عمومی ارمنستان گفت: «در دست‌نوشته‌های ما و در تاریخ ما، برخلاف بسیاری از دیگران، هیچ صفحه سفیدی وجود ندارد».
حکمت حاجی‌اف در ماتناداران گاندزاسار، صفحات سفید کتاب‌های ارمنی را به نمایندگان هیئت دیپلماتیک مقیم باکو نشان داده و آنها را در چارچوب تاریخ ارمنستان معرفی کرده بود.
ماتناداران توضیح می‌دهد که دست‌نوشته‌های به نمایش گذاشته‌شده در گاندزاسار هرگز نسخه‌های اصلی نبوده‌اند. اینها نسخه‌های بدل باکیفیتی از دست‌نوشته‌ها هستند که در نتیجه سال‌ها کار تهیه شده‌اند و از میان آنها مهم‌ترین و نفیس‌ترین صفحات برای نمایشگاه انتخاب شده بودند.
خزمالیان گفت: «هر کسی که تا حدودی با امور موزه‌ای آشنا باشد، می‌داند که اگر قرار باشد یک دست‌نوشته در محیطی به نمایش گذاشته شود که شرایط مناسب امنیتی، شرایط حرفه‌ای نگهداری و نظام ویژه کنترل دما و رطوبت را ندارد، برای این منظور نسخه‌های بدل دست‌نوشته‌ها تهیه می‌شوند. تهیه نسخه بدل یک دست‌نوشته فرایندی نسبتاً پرهزینه است و معمولاً برای این کار، یک بازشدگی، یعنی همان دو صفحه‌ای که قرار است در این یا آن سالن نمایشگاه ارائه شود، بازسازی می‌شود».
به گفته وی، دلیل سفید بودن سایر صفحات نسخه‌های به نمایش گذاشته‌شده توسط حاجی‌اف نیز همین است.
مدیر ماتناداران همچنین نسخه اصلی یکی از نگارگری‌های به نمایش گذاشته‌شده در گاندزاسار را به خبرنگار نشان داد.
خزمالیان گفت: «همچنین می‌خواهم تأکید کنم که حتی یک نسخه از نسخه‌های بدل به نمایش گذاشته‌شده در آنجا وجود ندارد که اصل و متن اصلی آن در ماتناداران نباشد. فکر می‌کنم همه کسانی که تصاویر ارائه‌شده به سفرا و محافل دیپلماتیک را دیده‌اند، این تصویر را خواهند شناخت. نسخه بدل همین اثر در شعبه ماتناداران در گاندزاسار قرار داده شده بود؛ همین نگارگری نفیس. می‌توانیم صفحات آن را یکی‌یکی ورق بزنیم. از جهاتی، ما اکنون حتی مشغول اثبات یا تأیید چیزی هستیم که قابل درک نیست. ما چیزی برای اثبات یا تأیید نداریم، زیرا زمان ابزار بسیار قدرتمندتری برای اثبات هر چیزی است».
با وجود این، مدیر ماتناداران از نمایندگان محافل دیپلماتیک و دانشمندانی که میراث فرهنگی ارمنی را زیر سؤال می‌برند دعوت کرد از ماتناداران ایروان بازدید کنند و وعده داد تمامی تردیدها و نگرانی‌های آنان را برطرف کند.
خزمالیان گفت: «ما اکنون اصل و نسخه بدل همان دست‌نوشته را نشان می‌دهیم تا برای بسیاری روشن شود که موضوع از چه قرار است. بار دیگر می‌خواهم بگویم برای نشان دادن اینکه یک دست‌نوشته نسخه بدل است، خودمان باید صفحات سفید را نیز نشان دهیم. اینها صفحات سفید نسخه بدل همین دست‌نوشته است. و هیچ توضیح منطقی‌ای نمی‌تواند وجود داشته باشد که چرا هنگام نمایش تنها دو صفحه، باید صفحات باقی‌مانده را نیز نگارگری و کتابت می‌کردیم.
اگر متخصص، نسخه‌شناس یا نگارگر نباشید، حتی ممکن است نتوانید تشخیص دهید کجا با یک نسخه بدل بسیار هنرمندانه و باکیفیت مواجه هستید و کجا با اصل اثر. بنابراین، اکنون نشان دادن نسخه بدل و معرفی آن به‌عنوان تحریف تاریخ، بیش از هر چیز غیرقابل درک است».
به گفته خاچیک هاروتیونیان، مسئول نگهداری مجموعه‌های ماتناداران، برای شعبه گاندزاسار که در سال ۲۰۱۵ افتتاح شد، در مجموع بیش از ۱۰۰ دست‌نوشته نسخه‌برداری شده بود. بخش عمده این نسخه‌ها بعدها به ارمنستان منتقل شد و حدود ۳۰ نسخه در گاندزاسار باقی ماند.
هاروتیونیان گفت: «معمولاً برای تهیه نسخه بدل، بهترین نگارگری‌ها یا بهترین صفحات یک دست‌نوشته انتخاب می‌شوند و سایر صفحات طبیعتاً کنار گذاشته می‌شوند، زیرا قرار است تنها یک صفحه به نمایش گذاشته شود. اما حتی همان یک یا دو صفحه‌ای که قرار است نمایش داده شود، با چنان دقت و شباهتی بازسازی می‌شود که برای بیننده یا فردی که با این اثر آشنایی ندارد، ممکن است کاملاً شبیه نسخه اصلی به نظر برسد».
در تصاویر منتشرشده از سوی طرف آذربایجانی، نسخه بدل یکی از همین دست‌نوشته‌ها نیز دیده می‌شود. اصل این اثر که در ایروان نگهداری می‌شود، دست‌نوشته‌ای است که در سال ۱۲۳۲ نوشته شده و در اوایل قرن چهاردهم به قره‌باغ منتقل و در آنجا تذهیب شده است.
به گفته تامارا میناسیان، پژوهشگر ارشد ماتناداران ایروان، این اثر با نام «انجیل مترجمان» نیز شناخته می‌شود.
میناسیان گفت: «به دلیل اینکه این اثر در صومعه مترجمان نگهداری می‌شده، به آن انجیل مترجمان نیز گفته می‌شود، اما برای مدت بسیار طولانی در خاداونک نگهداری شده و سپس از آنجا به صومعه مترجمان در منطقه گنجه منتقل شده است. تصاویر مربوط به زندگی حضرت مسیح در قرن چهاردهم به سفارش اعضای خاندان شاهزاده‌نشین دوپیان خلق شده‌اند».
در رویدادی که برای نمایندگان هیئت دیپلماتیک در گاندزاسار برگزار شد، ماگدالنا گرونو، نماینده ویژه اتحادیه اروپا در امور قفقاز جنوبی و بحران گرجستان، نیز حضور داشت.
به گفته آرا خزمالیان، در ماتناداران ایروان، پیش از این نه‌تنها دست‌نوشته‌های ارمنی، بلکه نمونه‌هایی از میراث مکتوب تمدن‌ها و ادیان مختلف نیز به گرونو معرفی شده است.
خزمالیان گفت: «با خوشحالی باید بگویم اطلاعاتی که به خانم گرونو ارائه کردیم و دست‌نوشته‌هایی که او دید، تأثیر بسیار زیادی بر وی گذاشته بود. فکر می‌کنم او درک و برداشت خود را در مقایسه با آنچه پیش از ورود به ماتناداران داشت، تا حد زیادی بازنگری کرده است».
مدیر ماتناداران در اشاره به تاریخ و خاستگاه گاندزاسار اظهار داشت که در شعبه گاندزاسار نسخه‌های بدل بسیاری از اسناد منحصربه‌فرد و استثنایی مربوط به تاریخ این منطقه نگهداری می‌شد که اصل آنها در ماتناداران ایروان قرار دارد.
خزمالیان گفت: «در اینجا تنها چند نمونه مربوط به تاریخ گاندزاسار را می‌بینید. اینها اسنادی با اهمیت استثنایی تاریخی هستند. در اینجا اسناد دارای اثر انگشت‌مُهرهای مِلیک‌های گاندزاسار را خواهید دید. این مهرها به معنای قدرت و حاکمیت بودند، این مهر نشان‌دهنده زندگی معنوی و دیگری بیانگر روابط فرهنگی و اقتصادی بود. بنابراین، گاندزاسار یکی از مراکز معنوی و فرهنگی ارمنیان بوده است».
به گفته وی، حدود سه سال است که با حمایت سفارت آمریکا در ارمنستان، برنامه‌ای برای مرمت و معرفی عمومی دست‌نوشته‌های نوشته‌شده در قره‌باغ و اسناد آرشیوی استثنایی و کمیاب در حال اجراست.
در چارچوب این برنامه، دست‌نوشته‌های مربوط به این منطقه به‌طور کامل مرمت شده‌اند و در آینده نزدیک قرار است نمایشگاه ویژه‌ای از این دست‌نوشته‌ها و اسناد آرشیوی نیز برگزار شود.
در ۱۲ سپتامبر، ده‌ها نماینده هیئت دیپلماتیک مقیم جمهوری آذربایجان به همراه حکمت حاجی‌اف، دستیار رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان و رئیس بخش سیاست خارجی دفتر ریاست‌جمهوری این کشور، از گاندزاسار و دادیوانک بازدید کردند.
حاجی‌اف در گاندزاسار نسخه‌های بدل دست‌نوشته‌های باقی‌مانده در شعبه سابق ماتناداران را به دیپلمات‌ها نشان داد و با نمایش صفحات سفید آنها مدعی شد که این صفحات گویا بیانگر جعل تاریخ از سوی طرف ارمنی هستند.
حاجی‌اف در جریان همین بازدید همچنین اعلام کرد که گاندزاسار و دادیوانک «بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث مسیحی آلبانیای قفقاز باستان» هستند و بنیان‌گذاری گاندزاسار را به حسن جلال مرتبط دانست و او را به‌عنوان حاکم آلبانیای قفقاز معرفی کرد.