Թատրոնին հաղթել հնարավոր չէ. թատրոնի ռեժիսորական երկու սերնդի ներկայացուցիչներ

ԵՐԵՎԱՆ, 15 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Հայ հանդիսատեսի սիրված թատրոններից մեկը` Երեւանի պետական կամերային թատրոնը, երեք տասնամյակի կենսագրություն ունի: Յուրօրինակ թատերական ավանդույթներ ձեւավորած այս թատրոնի յուրաքանչուր ներկայացում հանդիսատեսի կողմից սպասված իրադարձություն է: Կամերային թատրոնի անցած ստեղծագործական ուղու, առաջիկա ծրագրերի եւ գործունեության մասին` դեկտեմբերին կայանալիք 30-ամյա հոբելյանին ընդառաջ «Արմենպրես»-ի թղթակիցը զրուցեց թատրոնի հիմնադիր եւ գեղարվեստական ղեկավար, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, դրամատուրգ Արա Երնջակյանի եւ իր դստեր` երիտասարդ, տաղանդավոր ռեժիսոր Լուսինե Երնջակյանի հետ:

-Պարոն Երնջակյան, ո՞րն է Կամերային թատրոնի գլխավոր առանձնահատկությունը` որպես կամերային` փոքր լսարանի համար նախատեսված հայկական թատրոնի:

-Մենք խաղացել ենք եւ 1000 եւ 4000 հազար հոգու համար նախատեսված դահլիճներում, բայց մեզ համար նախընտրելի է խաղալ մեր 150 տեղանի դահլիճում: Թատրոնի գլխավոր առանձնակատկությունը նրա գրական հիմքն է, քանի որ այն հիմնականում աշխատում է իր պիեսներով: Կամերային թատրոնում հանդիսատեսը շատ ակտիվ մասնակցություն ունի ներկայացման մեջ, եւ ամենակարեւորը` մենք չունենք Ստանիսլավսկում ընդունված «չորս պատի» հասկացությունը: Այսինքն` դերասանները խաղում են` հաշվի առնելով, որ կա հանդիսատես, որը տվյալ դեպքում նաեւ երրորդ գործող անձ` ներկայացման մասնակից է հանդիսանում: Եվ մի առանձնահատկություն եւս. այն, որ մենք շատ ընտանեկան, ջերմ մթնոլորտում ենք աշխատում` գրեթե ապրելով թատրոնում:

-Լուսինե, Դուք 2007 թ.-ից հանդիսանում եք Կամերային թատրոնի ռեժիսոր: Ձեր մուտքը թատրոն եղավ «Փնտրվում է տղամարդ» ներկայացմամբ: Այժմ ի՞նչ սետեղծագործական փնտրտուքների մեջ եք:

-Ճիշտ նկատեցիք. իսկապես, փնտրտուքների մեջ եմ: Մի պահ բավականին ծանրաբեռնված էինք ֆիլմի նկարահանման աշխատանքներով, այդ պատճառով փոքր ընդմիջում եղավ իմ 2-րդ ներկայացումից հետո, սակայն այժմ, կարծես թե, գտել եմ այն պիեսը, նույնիսկ` երկուսը, որոնք կփորձեմ բեմադրել: Առաջին պիեսը նախորդող երկու ներկայացումների ամփոփիչ 3–րդ մասը կլինի` կին-տղամարդ հարաբերությունների մասին, 2-րդը` թեեւ հայրիկիս գրված պիեսը չէ, սակայն ոճային առումով նման է: Իրականում, նրա պիեսներից ես շատ վախենում եմ, քանի որ իր դրամատուրգիան, որքան թվում է, թե հեշտ է, նույնքան եւ դժվար է. ինձ համար շատ ավելի դժվար քան դասական դրամատուրգիան: Այդ պատճառով ցանկանում եմ ամուր` երկու ոտքով կանգնած լինել, որպեսզի վստահ կարողանամ բեմադրել հորս պիեսները: Մի կողմից մեծ է ցանկությունը, որ ինձ օգնի իր խորհուրդներով, մյուս կողմից էլ ուզում եմ ինքնուրույն գործել:

-Վերջերս վերադարձաք Լոս Անջելեսում անցկացվող «Աշխարհի թատրոնները» միջազգային փառատոնից, ի՞նչ տվեց այն թատրոնին, եւ, առհասարակ, ի՞նչ դեր ունեն փառատոնները թատրոնի կյանքում:

Արա Երնջակյան-Ամենակարեւորը, որ դերասանները որոշակի ժամանակահատվածով հետաքրքիր ընդմիջում են ունենում, շփվում այլ արվեստի հետ, տեղափոխվում այլ մթնոլորտ:Այս իմաստով կարեւորվում է փառատոնների առկայությունը, սակայն անձամբ ես փառատոններ չեմ սիրում, չեմ սիրում քաղաքից բացակայել, մանավանդ այն պատճառով, որ ցանկացած փառատոն բերում է թատրոնի բնականոն ռիթմից դուրս գալուն: Մենք մեկ ու կես ամիս չենք ունեցել հանդիսատես, փորձեր, եւ ես բացի բացասականից, ոչ մի լավ բան չեմ տեսնում, սակայն դերասաններին դա պետք է, դրա կարիքը կա, եւ ես չեմ կարող դեմ լինել: Այսօր կան փառատոնային թատրոններ, որոնք բեմադրում են մի ներկայացում եւ տանում են այս փառատոնից այն փառատոն, այդ թատրոնները գոյություն չունեն, որովհետեւ հանդիսատես չունեն: Ստեղծվում են ներկայացումներ, որոնք թիթեռնիկի նման մեկ կյանք ունեն. ներկայացումը խաղացվում է ծանոթ-բարեկամների, քննադատաների համար եւ վերջ. վաղը այն այլեւս չկա: Հետո այդ ներկայացումը «նավթալինի» մեջից հանում են` ուղարկելով որեւէ այլ փառատոնի: Եթե ներկայացումը չի ընդունվել հանդիսատեի կողմից, եթե հանդիսատեսը «դռներ չի ջարդել» այդ ներկայացումը դիտելու համար, ապա ամեն ինչ անիմաստ է: Ամենակարեւորը հանդիսատեսն է. եթե չունես հանդիսատես, կյանքն անիմաստ է դառնում, գուցե սխալ են իմ պատկերացումները թատրոնի մասին, բայց հադիսատեսի հետ հաղորդակցվելուց զատ այլ չափանիշ ես չեմ տեսնում:

-Հարցազրույցներում նշել եք, որ Կամերային թատրոնը աշխատում է նույնականացման համակարգով, կպարզաբանե՞ք այս միտքը:

Լուսինե- Դա բավականին մեծ, լուրջ տեսություն է, որի հիմնական դրույթը հանդիսատեսի նույնականացումն է: Օրինակ` «Տիտանիկ made in Armenia» ներկայացման մեջ հանդիսատեսը` դահլիճում նստած 150 հոգին, նավի անձնակազմն է, որոնք ամիջականորեն մասնակից են դառնում ներկայացմանը:

Շատ հաճախ պիեսներում հստակ նշված է, թե որ ներկայացման մեջ հանդիսատեսը ինչ դեր է կատարում:

-Պարոն Երնջակյան, բազմիցս նշել եք, որ հեռուստատեսությունը, համացանցը, նորագույն տեխնոլոգիաները չեն կարող «կուլ» տալ թատրոնը: Որո՞նք են այսօր թատրոնի առաջ ծառացած խնդիրները:

-Երբ ասում են թատրոնը «մահացել», «մահանում է», ապա դրանք փոքր-ինչ չափազանցված մտավախություններ են: 21-րդ դար է, եւ այդ ամենը անտեսել հնարավոր չէ: Շատ արվեստներ` նկարչությունը, երաժշտությունը, կերպարվեստը, դարերի ընթացքում ենթարկվել են փոփոխության, իսկ թատրոնը գրեթե անփոփոխ է մնացել` սկսած հին հունական թատրոնից: Փոխվում է տեքստը, բայց ձեւաչափը նույն արիստոտելյան թատրոնինն է: Երեւի թե նույն համացանցի կամ հեռուսատեսության պատճառով կյանքի տեմպն է փոխվել, հետեւաբար թատրոնը չի կարող մնալ այն հին կարգավիճակում, երբ բեմից շատ հանգիստ պատմվում էր ինչ-որ մի դեպքի մասին եւ հանդիսաատեը «խելոք» լսում էր: Ես միշտ ասում եմ, որ եթե ներկայացումից հետո հանդիսատեը խոսում է այս կամ այն դերասանի փայլուն խաղի, ռեժիսորի փայլուն բեմադրության մասին, ապա այդ դեպքում ներկայացումը տապալվել է, որովհետեւ հանդիսականը պետք է այնպես ոգեւորվեր, կլանվեր ներկայացմամբ, որ ո՛չ դերասանի, ո՛չ ռեժիսորի, ո՛չ երաժիշտի աշխատանքը` չնկատեր: Ներկայացումը նրան պետք է տեղափոխեր մի ուրիշ աշխարհ, եւ նա չհասկանար, թե ինչ է տեղի ունեցել: Կյանքը փոխվել է, դերասանը դեռեւս որեւէ ռեպլիկ չասած`հանդիսատեսը ամեն ինչ շատ լավ ընկալում է, հասկանում, մանավանդ, որ այդ ամենը հասանելի է նրա համար համացանցում: Եթե թատրոնները չպայքարեն այդ «հնարքների» դեմ, ապա բնական է, որ խնդիրներ կունենան, իսկ եթե պայքարեն, ապա կարծում եմ, որ թատրոնին հաղթել հնարավոր չէ, որովհետեւ ինտերնետը, կինոն, հեռուսատեսությունը կենդանի շփում չեն ապահովում: Եվ այդ իմաստով` ես կարծում եմ, որ թատրոնը կապրի:

-Լուսինե, «Ինչ տարբերություն թե ում հետ»-ը Ձեր երկրորդ աշխատանքն էր` թատրոնի խաղացանկում ընդգրկված ամենասպասված ներկայացումներից մեկը: Ի՞նչ սկզբունքով եք ընտրում Ձեր ներկայացումներում ընդգրկված դերասաններին:

-Ընդհանրապես, հայրս չի սիրում, երբ «դրսից» դերասանների ենք ընդգրկում, այլ սիրում է, որ մեր թատրոնի դերասանները ներգրավված լինեն ներկայացումներում: Այնպես ստացվեց, որ երբ սկսեցինք այս ներկայացումը, փնտրում էի գլխավոր հերոսներից մեկի` մի աղջնակի կերպար եւ գտա Լիլի Էլբակյանին, ով լիովին համապատասխանում էր այդ կերպարին: Աշխատանքները սկսելուն պես հասկացանք, որ Արսեն Գրիգորյանը, ով Լիլիի հետ աշխատում է նույն թատրոնում, համապատասխանում է ներկայացման մյուս դերի համար, այնուհետեւ նա ներգրավվեց թատրոնի նաեւ մյուս ներկայացումներում: Մենք պարբերաբար թարմացնում ենք մեր թատերախումբը` համալրելով երիտասարդներով: Կամերային թատրոնը երիտասարդ թատրոն է, որի թարմ շունչը ապահովելու համար դա անհրաժեշտություն է:

-1990թ-ի «Ժամկետը 7 օր», 1999թ-ի «ԱրմենիկումUPSA « ֆիլմերից հետո «Հոբելյանական հաճախորդ»-ը Ձեր 3-րդ կինոփորձն է, որի առաջնախաղը հետաձգվեց: Մեծ էկրանից ֆիլմը ե՞րբ կհանձնվի հանդիսատեսի դատին եւ շարունակական կլինի՞ Ձեր կինոգործունեությունը:

Արա Երնջակյան- «Հոբելյանական հաճախորդի» պրեմիերան հետաձգվեց թատրոնի հյուրախաղերի պատճառով, ամենայն հավանականությամբ, վատագույն դեպքում ֆիլմը դուրս կգա մեծ էկրան փետրվարին, քանի որ մինչ այդ Երեւանի գլխավոր կինոթատրոնը նախապես զբաղեցված է այլ ֆիլմերով: Ես տարիներ առաջ երդվեցի, որ այլեւս երբեք կինոյին չեմ անդրադառնա, ինձ համար այն ավարտված բան էր, սակայն այս անգամ շատ անսպասելի կես լուրջ կես կատակ սկսեցի այս աշխատանքը եւ, այսպես ասած, հավեսի ընկա: Դրան նպաստեց նաեւ շատ լավ ստեղծագործական խումբը: Եվ ես այդ ամենից ոգեւորված եւս երկու-երեք նոր սցենար եմ գրել:

-Լուսինե, մի առիթով «Արմենպրես»-ի հետ զրույցում նշել եք, որ ի տարբերություն ձեր հոր, ով բեմադրում է բացառապես իր գրած ստեղծագործությունները, Դուք այլ հեղինակների ստեղծագործություններ եք բեմադրում: Ո՞րն է տարբերությունը սեփական եւ այլ հեղինակի պիեսը բեմադրելու մեջ:

-Ես փորձել եմ պիեսներ գրել, բայց ցավոք դեռ իմ հեղինակած պիեսը չունեմ: Կարծում եմ` տեսականորեն հեղինակային պիեսով աշխատելը մի քիչ ավելի հեշտ է, քանի որ պիեսի յուրաքանչուր հատված հարազատ է դառնում եւ ինչ-որ հատվածներ հանելը բավականին բարդ է դառնում: Իսկ երբ հեղինակ ուրիշն է, ապա կարող ես կրճատել, փոփոխություններ կատարել, որովհետեւ դա այլեւս այդ պիեսը չէ, այլ բեմադրություն է տվյալ պիեսի մոտիվներով: Քո գրած պիեսը դու միանշանակ հավանում ես, այն քոնն է, որտեղ, ըստ էության, այլեւս «ավելորդ» հատվածներ չկան:

-Երկու ռեժիսոր մեկ ընտանիքում եւ մեկ թատրոնում. ենթադրելի է, որ ստեղծագործական վեճերն անխուսափելի են: Որո՞նք են այդ վեճերի հիմնական թեմաները:

Լուսինե Երնջակյան- Չեի ասի, որ մեր վեճերը ստեղծագործական են. մենք ավելի հաճախ ունենում ենք վեճեր, օրինակ` փորձի համար բեմ եւ դերասան կիսելու հարցում: Բայց եւ հաճախ խորհրդակցում ենք, զրուցում, քննարկում:

Արա Երնջակյան-Քանի որ նրա պիեսները շատ ավելի հաջողված են, քան իմը, եւ հանդիսատեսը շատ ավելի սիրով է գալիս, ես նախանձով լցված փորձում եմ ամեն ինչ անել նրա փորձերը խանգարելու համար, եւ դա ինձ հաջողվում է: Երբ նա իր առաջին աշխատանքն էր բերմադրում, վստահ էի, որ կտապալվի եւ ես, իմ հայրական մեծությունից բերկրանք ապրելով, կասեմ. «բալիկ ջան սա այսպես է, իսկ սա այնպես պետք է անել», կխրատեմ, բայց «ցավոք» ներկայացումը մեծ հաջողություն ունեցավ: Ես հետաձգեցի եւ որոշեցի երկրորդ տապալումից հետո այդ ամենը ասել, որը կրկին չստացվեց: Ավելի շատ վիճում ենք այն հարցով, թե փորձ կատարելու համար ու՞մն է բեմը այսօր:

-Դուք ներկայացնում եք երկու սերունդ: Որո՞նք են Ձեր սերնունդների միջեւ թատերական գործունեության նմանությունները եւ տարբերությունները:

Արա Երնջակյան- Ես շատ կցանկանայի զգալ իմ տարիքը, ընկալել այն. այդ կերպ ավելի հեշտ կնայեի աշխարհին: Գիտեմ որ այդպես չէ, որ ինչ-որ տեղ հիմարություն է, բայց ներքուստ դեռ ինձ Լուսինեի սերնդին եմ դասում, չեմ կարող փոխվել:

Լուսինե Երնջակյան-Թատրոնը հիմնականում երիտասարդական պիեսներ է բամադրում, եւ մեր միջեւ, որքան էլ զարմանալի թվա, չկա սերունդների բախում: Ոճը, թեման, շունչը նույնն է. այդ հարցում երկուսս էլ միեւնույն ուղղությամբ ենք շարժվում: «Հայր եւ որդի» ` սերունդների խնդիր իմ կարծքիով չունենք:

Արա Երնջակյան- Իրականում ունենք. ես պարզապես ինձ զսպում եմ..

-Լուսինե, նկատեցինք, որ երիտասարդների հոսքը թատրոն ակտիվացել է: Ի՞նչով է պայմանավորված այդ դրական միտումը:

-Մեր թատրում, իսկապես, ակտիվացել է. երբ նայում եմ հանդիսատեսին, մեծ մասը երիտասարդ զույգեր են: Դա ինձ համար բացատրվում է նրանով, որ թատրոնը այսօրվա է, ժամանակակից: Երիտասարդը երբ գալիս է թատրոն, ավելի հաճույքով է դիտում իր կյանքից բխող, իր հետ կապ ունեցող ներկայացումներ. այստեղ այն է, ինչ նրանց հետաքրքիր է: Սոցիալական կայքերի առկայությունը մեզ դարձնում է ավելի փակ, եւ երիտասարդը ունի այդ շփման բացը լրացնելու պահանջ: Լինում են անգամ դեպքեր, երբ մարդիկ առաջին անգամ են գալիս թատրոն, զանգահարում եւ հարցնում են, մուտքը զույգե՞րով է, թե` ոչ: Ունենք հանդիսատես, որ նշում է մեզ մոտ ամուսնության եւ ծննդյան տարեդարձներ:

Արա Երնջակյան- Թատրոնի դահլիճի մեջտեղում մենք ունենք հատուկ տեղ, որտեղ մի քանի անգամ այդպես է եղել`հետագայում վերածվելով ավանդույթի, երբ իրար կողք են նստել աղջիկ եւ տղա այնուհետեւ սիրահարվել են միմյանց եւ ամուսնացել: Հաճախ զանգահարում են եւ հարցնում, թե կարող են գնել տոմսեր «այդ» տեղի համար:

- Կամերային թատրոնի յուրաքանչուր նոր ներկայացում իրադարձություն է Երեւանի մշակութային կյանքում: Ի՞նչ նոր ներկայացումների սպասի հանդիսատեսը, եւ ի՞նչ ծրագրեր ունենք առաջիկայում:

Արա Երնջակյան- Այժմ ընթանում են իմ նոր ներկայացման փորձերը, որը կարծում եմ` կհետաքրքրի երեւանցիներին: Կա մի աշխատանք, որ քննարկման փուլում է: Այն կբեմադրվի մեզ մոտ, թե մեծ բեմում,անսպասելի աշխատանք է Ժաննա դը Արկի մասին, որը մոտ երկու ամսից կներկայացվի հանդիսատեի դաստին: Նվազագույնը երկու նոր պրեմիերա կլինի առաջիկա մի քանի ամսիների ընթացքում, կլինեն նոր ֆիլմեր եւ հեռուստատեսային նախագիծ:

Հարցազրույցը` Տաթեւիկ Գրիգորյանի