Ժամանակը Երևանում՝ 11:07:36,   20 Նոյեմբեր

«Հետահայաց». Գրական կեղծանունները գուցե եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիվ, տաղանդի հետ որեւէ առնչություն չունեն

«Հետահայաց». Գրական կեղծանունները գուցե եւ հետաքրքրական են, 
այնուամենայնիվ, տաղանդի հետ որեւէ առնչություն չունեն

Լուրերի պատմության եւ պատմական լուրերի մասին «Արմենպրես»-ի «Հետահայաց» հատուկ նախագծի այսօրվա անդրադարձը նվիրված է Հայ գրողների ընտրած կեղծանուններին, ընդհանրապես կեղծանուն ընտրելու առանձնահատկություններին: Թեմային անդրադառնալու օրը պատահական չի ընտրված: 1973 թվականին այս օրերին սովետական մամուլը միաբերան գրեց. «Սովետահայ գրականությունը ծանր կորուստ կրեց, կյանքից հեռացավ անվանի բանաստեղծ Աշոտ Գրաշին»:

Աշոտ Գրաշի կամ Աշոտ Բաղդասարի Գրիգորյան

ԵՐԵՎԱՆ, 4 ՄԱՐՏԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Գուցե երիտասարդներն արդեն չեն հիշում կամ ընթերցում սովետահայ անվանի գրող Աշոտ Գրաշու ստեղծագործությունները, այնուամենայնիվ, ավագ սերունդը նրան վստահաբար հիշում է: Աշոտ Բաղդասարի Գրիգորյանն իր ստեղծագործությունների համար ընտրել էր հետաքրքիր գրական կեղծանուն` Աշոտ Գրաշի, իսկ թե ինչն է ստիպել նրան նման ընտրություն կատարել, հիմա դժվար է ասել: Հստակ է մի բան` Գրաշի գրական անունը կազմված է բանաստեղծի ազգանվան եւ անվան սկզբնատառերի զուգակցումից: Ժամանակակից անվանի գրող Դավիթ Հովհաննեսը, ում գրական անվան ծագմանը, դեռեւս կանդրադառնանք, անձնապես շփվել է Գրաշու հետ, սակայն վերջինիս գրական անվան ծագման հետ կապված որեւէ խոսակցություն չի հիշում: «Նրան այնքան էր կպել իր այդ գրական անունը, որ ես չեմ էլ մտածել երբեք նրան այդ մասին հարցնելու մասին»,- ասաց Դավիթ Հովհաննեսը:

Գրական անունը որակյալ գրականությանը, գրողի ստեղծագործությանը որեւէ նպաստ կամ հավելում չի բերում. Լեւոն Անանյան

Գրական կեղծանուն ընտրելու հիմքում սուբյեկտիվ տարր է ընկած, դիպվածաբար է լինում եւ դժվար է ընդհանրական կերպով որոշել, թե կեղծանունը գրողի համար անհրաժեշտություն է, պահանջ, թե ոչ կարեւոր էլեմենտ: Մեզ հետ զրույցում Հայաստանի գրողների միության նախագահ Լեւոն Անանյանը նշեց, որ հաճախ կեղծանուն ունենալու ցանկության հիմքում ընկած է լինում անբարեհունչ կան ոչ հայահունչ տոհմիկ ազգանունը, կամ վերջիններիս այն պոետիկ չի թվում եւ նրանք որոշում են փոփոխություն մտցնել:

Լեւոն Անանյանը հիշում է` միջնադարում գրական անունները հիմնականում կապվում էին այն տեղանունների կամ վանքերի անունների հետ, որտեղ ապրում էին գրողները (Օրինակ` Նարեկացու անունը կապվում է Նարեկա վանքի հետ,կամ Մխիթար Գոշինը` Գոշավանքի հետ, Այգեկցունը` Այգեկ գավառի հետ եւ այլն): Գրական կեղծանունն այդ պարագայում ցույց էր տալիս, թե որ գավառը կամ երկրի որ հատվածն է ներկայացնում գրողը: Թեեւ քիչ չեն եղել նաեւ դեպքեր, երբ ծածկանունը գրողի համար օգտագործվել է բառի բուն իմաստով, այսինքն դարձել է յուրատեսակ քող,որպեսզի նա չհալածվի: ՀԳՄ նախագահը դժվարանում է ասել, թե կեղծանունն օգնում է գրողին առավել հեշտ հիշվել, թե ոչ, այնուամենայնիվ, հաճախ պոետականացված անունն օգնում է շուտ տպավորվելուն: Սակայն պետք է մի բան հստակորեն ամրագրել. «Գրական անունը որակյալ գրականությանը, բուն գրողի ստեղծագործությանը որեւէ նպաստ կամ հավելում չի բերում»,-ընդգծեց նա: Այնուամենայնիվ, Լեւոն Անանյանի կարծիքով, գրական կեղծանուն ունենալու միտումը քիչ-քիչ մարում է եւ չի կարեւորվում: Պատճառն այն է, որ այժմ գրողները հասանելի են ընթերցողներին տարբեր սոցիալական ցանցերում, որտեղ նրանք ներկայանում են իրենց քաղաքացիական անուններով, եւ արդեն իմաստ չեն գտնում ստեղծագործությունները ներկայացնելիս նոր անուն ընտրել: Սակայն այդ հարցում եւս օրինաչափություն չկա, քմահաճ է: ՀԳՄ նախագահը նաեւ նշեց, որ հաճախ շատ տաղանդաշատ գրողներ այլ գրողի համար են կեղծանուն ընտրել:

Գրողն է իր կեղծանունը ներկայանալի դարձնում. Դավիթ Հովհաննես

Ժամանակակից անվանի բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս Դավիթ Հովհաննիսյանին ընթերցասեր հանրությունն ու գրական միջավայրը ճանաչում է որպես Դավիթ Հովհաննես: Անվան երկրորդ բաղադրիչ մասի հիմքում ազգանունն է ընկած: Մեզ հետ զրույցում Դավիթ Հովհաննեսը պատմեց, որ երբ ինքը գրական ասպարեզ էր մտնում, հայ գրականության մեջ կային երկու հայտնի Հովհաննիսյաններ` Հովհաննես Հովհաննիսյանը եւ իր հայրը` Հրաչյա Հովհաննիսյանը, եւ ինքը չի ցանկցաել կրկնվել: «Թեեւ գրական անվանս մեջ մի մեծ գյուտ չեմ տեսնում, այնուամենայնիվ, շատերը ներքին խանդով գտել են, որ առանձնահատուկ անուն է եւ շատ լավ է հնչում»,-ասաց նա: Այնուամենայնիվ, Դավիթ Հովհաննեսը վստահ է` գրողն է իր կեղծանունը ներկայանալի դարձնում: Կեղծանունը կարող է լինել անբացատրելի կամ երկրորդական, գրողն է իր հանճարով անունը հնչեղ եւ հայտնի դարձնում: «Հաճախ այն բանաստեղծները, ովքեր հատուկ անուն են սարքում կամ ընտրում, մեծ մասամբ աննշան են լինում»,-շեշտեց նա` հավելելով, որ Փոթորկունի, Կայծունի, Մասիս կամ Արարատ սուրբ անունները իրենց որպես կեղծանուն ընտրելով` նրանք կարող են լինել ապաշնորհ, կամ հակառակը` թեեւ միանշանակ ոչինչ չի կարելի ասել: Դավիթ Հովհաննեսն իր բոլոր գրվածքների տակ միեւնույն ձեւով է ստորագրել եւ դրա համար ոչ միայն չի փոշմանում, այլեւ ուրիշ կերպ արդեն չի պատկերացնում: Այնուամենայնիվ, դրա ազդեցությամբ` քաղաքացիական ազգանունը փոխելու մասին էլ չի մտածել. «Դրա անհրաժեշտությունը չեմ զգացել: Ինձ երբեք չի խանգարել պաշտոնական փաստաթղթերի տակ գրել Հովհաննիսյան»,- հավելեց նա:

Գրողը կեղծանվան մեջ անպայմանորեն սիմվոլիկ էլեմնետներ է դնում. հոգեբան

Հոգեբան Կարինե Նալչաջյանը հարցը հետաքրքիր է համարում, քանի որ առաջին հայացքից անկարեւոր թվացող անվան ֆենոմենը հոգեբանության մեջ շատ է կարեւորվում: «Անունն ինքնության բաղադրամաս է եւ պատահական չէ, որ երբ երեխան ծնվում է, առաջին հերթին անուն են որոշում նրա համար: Դրանով երեխայի ինքնությունը սկսում է տարբերվել մյուսներից»,- ասաց նա: Հոգեբանի կարծիքով` երբ գրողն իր համար որոնում եւ գտնում է գրական անուն, անպայման սիմվոլիկ էլեմնետներ է դնում դրա մեջ, փորձում ներկայացնել իր անձի յուրահատուկ եւ բնորոշ կողմերը: «Գրողի կեղծանունն այն քիչ դեպքերից է, երբ մարդն ինքն է իր համար անուն ընտրում: Իմանալով կեղծանունը, առանց ծանոթ լինելու գործերին, ինչ-որ չափով դու կարող ես արդեն գաղափար կազմել նրա մասին: Եթե դիպուկ է գտնված անունը, մարդուն ընկալելու ֆոն է առաջացնում:Մարդն արդեն որոշակի դիրքորոշմամբ է մոտենում գրողին, այլ հարց է, թե դա իրականության հետ համընկնում է, թե ոչ»,- ընդգծեց նա: Այն հարցին, թե կեղծանունը պատահականորեն է ընտրվում, թե հիմնավորված է` Կարինե Նալչաջյանը վստահորեն պատասխանեց. «Գրողի համար միշտ հիմնավորված է, այլ խնդիր է, որ հասարակության համար կարող է հիմնավորված չլինել: Օրինակ, եթե ես գրող եմ եւ իմ կեղծանունը որոշում եմ դնել «Բարի», ամենեւին չի նշանակում, որ ես բարի եմ: Ուղղակի մարդիկ են սկսում մտածել, որ այդպիսինն եմ. Դա կարող է դիմակ եւ կաղապար լինել»,- ասաց նա:

Գրականագետը հայ մեծերի կեղծանունների ստուգանաբության հետաքրքրական մանրամասներ է նշում

 Գրականագետ Դավիթ Գասպարյանի կարծիքով`գրական կեղծանունը ոչ անհրաժեշտություն է, ոչ էլ պահանջ` իրավիճակն է թելադրում: Նրա խոսքով` հայկական ազգանունների մեջ շատ են թուրք-պարսկական արմատները եւ դրանից պետք է մաքրվել. օտար լեզվի նստվածքից անհրաժեշտ է ազգանունները մաքրել: Իսկ մաքրելու ձեւերից մեկը թարգմանելն է հայերեն: Օրինակ` Առաջին Հանրապետության վարչապետերից մեկի` Հովհաննես Քաջազնունու իսկական ազգանունը եղել է Իգիթխանյան եւ նա թարգմանել է` իգիթը-քաջ, խանն էլ ազն: «Այս մոտեցումը պետք է առաջիկայում ուղեկից լինի»,- կարեւորեց Դավիթ Գասպարյանը: Հայ հանճարներից, մեծագույն գրողներից շատերը ունեցել են գրական կեղծանուններ, որոնք էլ իրենց հերթին ունեցել են մի քանի ացատրություններ: «Նման դեպքերում կարեւոր է, որ հեղինակը վկայություն տա, բացատրի իր ընտրությունը, որոշումը, իսկ եթե չկա դա, մնում է հուշագիրների խոսքը, ենթադրությունը»,- ասաց նա: Դավիթ Գասպարյանը մանրամասնորեն ներկայացրեց մի շարք հայ մեծերի գրական անունների ստուգաբանությունը: Այդ տվյալներն ներկայացված են նաեւ դպրոցական դասագրքերում: Հակոբ Մելիք-Հակոբյանն ընտրել է Րաֆֆի գրական կեղծանունը: Կենսագիրներից մեկի կարծիքով` Րաֆֆի` ավելի ճիշտ րաֆ, արաբերենից պարսկերեն անցած բառ է, եւ մեկն է պարսկական այն տիտղոսներից, որոնք տրվում են պարսից բարձրաստիճան անձանց` պետությանը մատուցած հատուկ ծառայությունների համար: Կա նաեւ տեսակետ, որ Րաֆֆի բառը ասորական ծագում ունի ` րաբի կամ րաբունի ձեւով անցել է եբրայերենին եւ նշանակում է վարդապետ: Վիպասանի եղբոր որդին` Սողոմոն Տեր-Հակոբյանը, գրում է, որ անհավանական չէ Րաֆֆի անվան ծագումը րաբբի բառից` նկատի ուեննալով, որ Րաֆֆին կոչված էր հայ կյանքի մեջ նոր գաղափարների վարդապետը կամ քարոզիչը դառնալ: Պետրոս Դուրյանի իսկական ազգանունը եղել է Զըմպայան, ուղղակի նա թարգմանել է զըմպան եւ ազգանունը դարձել է Դուրյան: Մուրացանի իսկական անունը եղել է Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան: Նա իր գրական անունն ընտրել է մի նախարարական տոհմի անվանումից, որի մասին խոսվում է Խորենացու «Հայոց պատմություն»-ում: Կա նաեւ մի այլ տարբերակ` ըստ որի Մուրացան անվանումը հեղինակն օգտագործել է մուր ցանել, մրոտել իմաստով: Ակսել Բակունցը ծնվել էր որպես Ալեքսանդր Թեւոսյան: Գրական անվան Բակունց բաղադրիչն առաջացել է տոհմական բագի, բեկունց անունից, որի հիմքը պապի Բեգլար անունն է եղել: Իսկ Ակսելը նորվեգացի դրամատուրգ Բյորնսոնի գործերից մեկի` «Նորապսակներ»-ի հերոսներից մեկի անունն է, որի դերը կատարում է պատանի Ալեքսանդրը: Դրանից հետո անունն այնքան է կպչում իրեն, որ Ալեքսանդրը մոռացվում է: Բազմաթիվ են անվան ստուգաբանության փորձերը Չարենցի պարագայում: Մի դեպքում բացատրության հիմքում չարն է, մոյւս դեպքում` Պուշկինի «Անչար» բանաստեղծության հնչյունական տեղաշարժերի արդյունք, Կարս ժամանած բժշկի անուն եւ այլն, եւ այլն: Սակայն կա եւս մի այլ տարբերակ: Չարենցը Գրական համալսարանում դասավանդել է, եւ նրա սաներից մեկի գրառումների համաձայն` ուսանողների հարցին ի պատասխան Չարենցը նշել է, որ ստեղծագործող մարդը մտնելով աշխարհ` կոչված է աշխարհը փոխել, աշխարհին նայում է նոր հայացքով, եւ նրանք մերժվում են հանրության կողմից, չար են կոչվում: Չարենց անվան ստուգաբանությունը ելնում է այստեղից` լինելով կյանքի շրջանակները ընդլայնող, նա չար է կոչվում: Միքայել Տեր-Հովհաննիսյանը որպես գրական կեղծանուն ծաղկի անուն է ընտրել եւ դարձել Նար-Դոս: Նման օրինակները շատ են` Դանիել Վարուժան ծնվել էր որպես Չպուգքյարյան, Միսաք Մեծարենցը Մեծատուրյան էր, Վահան Տերյանը` Տեր-Գրիգորյան էր: «Թեեւ վստահ եմ, որ հիմա եթե Տերյանի անունը մնացած լիներ Տեր-Գրիգորյան, մենք նրան նույն սիրով եւ հպարտությամբ կընդունեինք»,- ընդգծեց գրականագետը:

Հնի եւ նորի միջեւ կապը գտավ Արուսիկ Զախարյանը




Այս թեմայով

... վերջին լուր "Հետահայաց" թեմայով
youtube

Բոլոր նորությունները    


Haypost

New Xar

Գործակալության մասին

Հասցե՝ Հայաստան, 0002, Երեւան, Սարյան փող 22, Արմենպրես
Հեռ.՝ +374 11 539818
Էլ-փոստ՝ [email protected]
settings Էջի կարգավորումներ