Ժամանակը Երևանում՝ 11:07:36,   26 Հունիս 2022

«…Եվ մարդիկ սկսեցին որոնել Հայաստանի ներկայացուցիչներին»։ Միշտ գեղեցկատես, միշտ արտիստիկ մեծի ափսոսանքը

«…Եվ մարդիկ սկսեցին որոնել Հայաստանի ներկայացուցիչներին»։ Միշտ 
գեղեցկատես, միշտ արտիստիկ մեծի ափսոսանքը

ԵՐԵՎԱՆ, 27 ՄԱՅԻՍԻ, ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ/ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: 1987 թվականին՝ մայիսյան մի երեկո, Սերգեյ Փարաջանովի թիֆլիսյան տանը մեծ խնջույք էր կազմակերպվել՝ թատերային շուքով ու մեծ հանդիսավորությամբ: Կենացների ու զրույցների ամենաթեժ պահին ռեժիսորը պահարանից հանում է մի թիկնոց, որը բանտարկման տարիներին նա կարել էր մեկ այլ հայտնի ռեժիսորի՝ Ֆեդերիկո Ֆելինիի համար՝ ի նշան մեծ վարպետի արվեստի գնահատման: Հարցին, թե ինչ է խորհրդանշում այդ թիկնոցը, Փարաջանովն ի պատասխան՝ հանդիսավորությամբ այն գցում է խնջույքին ներկա բարեկամներից մեկի ուսերին եւ խմում նրա կենացը՝ նման քայլով հասկացնելով բոլորին, որ մեծարում է իր ժամանակի ռեժիսորներից մեկին՝ Ֆրունզե Դովլաթյանին, որի 60-ամյակի առիթով էլ Փարաջանովը կազմակերպել էր այդ խնջույքը…

Մեծերն այսպես են մեծարում մեծերին:

Ֆրունզե Դովլաթյան. մեծանուն ռեժիսոր, ով հայ կինոարվեստին ընծայեց այնպիսի ֆիլմեր, ինչպիսիք են «Բարեւ, ես եմ», «Սարոյան եղբայրներ», «Երկունք», «Ապրեցեք երկար», «Մենավոր ընկուզենին», «Երեւանյան օրերի խրոնիկա», «Կարոտ»: Ֆիլմեր, որոնք իրենց հետքն են թողել հայկական կինեմատոգրաֆիայի պատմության մեջ, առանձնացել ինքնատիպ ձեռագրով, երազի ու իրականության միաձուլումով, գլխավոր հերոսի ճակատագրով:

Բայց գանք տարիների հեռվից՝ խոսքը տալով տաղանդավոր արձակագիր, կինոսցենարիստ Աղասի Այվազյանին. «Մոսկվայի մոտակայքում կայացող կինոստեղծագործական մի հավաքում Հայաստանից մենք երկուսս էինք եւ, որպես «Հայֆիլմի» ներկայացուցիչներ, հետաքրքրություն չէինք առաջացնում: Պատճառը թերեւս այն էր, որ այդ ժամանակվա մեր կինոարտադրությունը ստեղծագործական որեւէ լուրջ բան չէր խոստանում: Եվ ռեժիսոր ընկերս ու ես մեր համեստ անձերը նույնացնում էինք նույնքան համեստ «Հայֆիլմի» հետ: Եվ ստացվեց նաեւ այնպես, որ բազմաթիվ լավ, թարմ դիտումներից ու քննարկումներից հետո մի օր ցուցադրվեց հայկական նոր ժապավեն: Ֆիլմն ընդունվեց ծափահարություններով, եւ մարդիկ սկսեցին որոնել Հայաստանի ներկայացուցիչներին ու առաջին անգամ լրջորեն տեսան մեզ՝ հայֆիլմցիներիս: Նրանք հարցնում էին կինոնկարի, նրա բեմադրող ռեժիսորի, հայկական կինոյում սպասվող տեղաշարժերի մասին: Եվ մենք վայելում էինք կինոնկարի հաջողությունն ու ընդհատակից դուրս բերեցինք մեր հպարտությունը: Մենք ունեինք ֆիլմ. կինոյի այդ բուռն վերելքի ժամանակ մենք ներկայացնում էինք լուրջ ստեղծագործություն: Դա «Բարեւ, ես եմ» ֆիլմն էր, բեմադրողը՝ ռեժիսոր Ֆրունզե Դովլաթյանը»:

Իսկ մինչ այդ նա խաղացել էր հայկական մի քանի ֆիլմերում, մոսկովյան կինոինստիտուտն ավարտելուց հետո, երեք կարճամետրաժից բացի, Մոսկվայում բեմադրել է երկու լիամետրաճ կինոնկար՝ Լեւ Միրսկիի հետ՝ «Դիմա Գորինի կարիերան» եւ «Առավոտյան գնացքները»:  Ի դեպ, Դովլաթյանի՝ մոսկովյան կինոինստիտուտի ռեժիսուրայի բաժնում ուսումնառությունը հիրավի հիշարժան է. նրա կուրսային աշխատանքը՝ «Մեր քաղաքի առավոտը» խորագրով, ներկայացվելով Վիեննայի փառատոնին, արժանանում է առաջին մրցանակի, իսկ հետագայում՝ 1966 թվականին, մասնակցում է Կաննի միջազգային փառատոնին՝ «Բարեւ, ես եմ» ֆիլմով, փառատոն, որի ժյուրիի նախագահը աշխարհահռչակ Սոֆի Լորենն էր:

Մեծավաստակ ռեժիսորն արվեստագետի իր ճանապարհն սկսել է որպես կինոդերասան. 1944-ին նկարահանվել է «Դավիթ Բեկ»-ում՝ Մանսուր, այնուհետեւ «Անահիտ»-ում՝ Վաչագան, «Ինչու է աղմկում գետը»՝ Մանուկյան, Հայկ՝ «Սարոյան եղբայրներ», Ասլանյան՝ «Օտար խաղեր»: Ֆիլմեր, որոնցից մի քանիսի ռեժիսորն է ինքը: Ֆիլմեր, որոնցում արծարծում է հասարակական, բարոյաէթիկական խնդիրներ, բացահայտում հերոսների հոգեբանական բարդ իրավիճակները:

«Դովլաթյանն այն կինոբեմադրիչներից է,- գրել է հայ եւ ռուսական կինոյի փառքերից մեկը՝ Արմեն Ջիգարխանյանը,- որոնց ստեղծագործությունը դպրոց է դառնում: Նա իր ֆիլմերում միատեսակ ուժով ներկայացնում է եւ՛ պատմական, եւ՛ ժամանակակից թեման, կարողանում խոսել մարդկային բարդ փոխհարաբերությունների, մարդուն հուզող խնդիրների շուրջ: Ես ուրախ եմ, որ կինոդերասանի իմ կարիերան սկսվել է մեծ ճանաչման արժանացած «Բարեւ, ես եմ» ֆիլմից»:

Իսկ հայ կինոռեժիսուրայի մեկ այլ վարպետ՝ Հենրիկ Մալյանը, այսպես պիտի բնութագրեր բոլոր հմայքներով շռայլորեն օժտված իր գործընկերոջը. «Հետաքրքիր, իմաստուն ու բովանդակալից ստեղծագործությունների հեղինակ է Ֆրունզե Դովլաթյանը, արդեն բոլորովին ոչ պատանի, բայց միշտ գեղեցկատես, արտիստիկ փայլով ու միշտ ռոմանտիկական ներշնչանքով…»:

Նա կարող էր անել ավելին, ինչ հասցրեց: Կարող էր, եթե ժամանակները զերծ լինեին գաղափարական կապանքներից ու զսպաշապիկներից: Եթե կաղապարված չլինեին արվեստագետների արարումները, եթե չմկրատվեին նկարահանված շատ տեսարաններ եւ կապանքված չլիներ ազատամտությունը: Այդուհանդերձ, նա կշարունակեր իր հունձքը հայ կինոարվեստում, եթե յոթ տասնամյակը բոլորած հասակում կարողանար շրջանցել մահվան ուրվականը: «Ես ցավում եմ, որ լի եմ ստեղծագործական ուժերով, սակայն ստիպված եմ հիշողություններով ապրել…»,-ասելու էր հիվանդանոցում տված թերեւս վերջին հարցազրույցում: Երանի ապրեր, ապրեր թեկուզ հիշողություններով: Բայց չապրեց՝ վարագույրն իջավ 1997 թվականի օգոստոսի 31-ին՝ նշյալ զրույցից կարճ ժամանակ անց: Փակվեց հայ կինոարվեստում նրա բացած լուսեղեն էջը, որը ոսկետառված էր՝ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆԱԿԱՆ…

Հակոբ ՍՐԱՊՅԱՆ

 








youtube

Բոլոր նորությունները    


Գործակալության մասին

Հասցե՝ Հայաստան, 0002, Երեւան, Սարյան փող 22, Արմենպրես
Հեռ.՝ +374 11 539818
Էլ-փոստ՝ [email protected]